ประเมินโอกาสฟื้นตัวของผู้ป่วย Stroke
โดยทีมแพทย์และผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทาง
รังสิต · คลองหลวง · ธัญบุรี ปทุมธานี
อยู่ในโรงพยาบาล จึงเบิกประกันได้ · ตรวจโดยแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู · ใกล้ ม.กรุงเทพ และ ม.ธรรมศาสตร์ รังสิต
ผู้ป่วย Stroke ไตวาย เสี่ยงเสียชีวิตและพิการสูงกว่าปกติ เจาะลึกวิธีวางแผนฟื้นฟู Stroke dialysis ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ให้ปลอดภัยและเห็นผลจริง
ผู้ป่วย Stroke ไตวาย ที่ต้องฟอกเลือด (Dialysis) มีความเสี่ยงเกิดหลอดเลือดสมองตีบหรือแตกสูงกว่าคนทั่วไปถึง 3-10 เท่า และมีอัตราการเสียชีวิตหลังเกิดอาการสูงกว่าปกติ 3 เท่า การฟื้นฟู Stroke dialysis ให้ปลอดภัยจึงต้องสลับตารางกายภาพบำบัดหนักไว้ในวันที่ไม่ฟอกเลือด และควบคุมความดันโลหิตตัวบนให้อยู่ในช่วง 120-160 mmHg ก่อนเริ่มฝึกทุกครั้ง
เวลาคนในครอบครัวเป็นอัมพาตครึ่งซีก แค่การพาไปทำกายภาพบำบัดทุกวันก็เป็นเรื่องที่เหนื่อยมากแล้ว
แต่ถ้าผู้ป่วยคนนั้นมีโรคไตเรื้อรัง (CKD) ระยะสุดท้าย และต้องไปนอนฟอกเลือดสัปดาห์ละ 3 ครั้ง ครั้งละ 4 ชั่วโมง เรื่องนี้จะกลายเป็นโจทย์ที่ซับซ้อนขึ้นทันที
เพราะวันที่ไปล้างไต ผู้ป่วยจะหมดแรงจนฝึกเดินไม่ไหว ส่วนวันที่ไม่ล้างไต ร่างกายก็อาจมีของเสียและน้ำคั่งจนเหนื่อยง่าย
ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังมีความเสี่ยงเกิดโรคหลอดเลือดสมองมากกว่าคนทั่วไป เพราะไตและสมองมีโครงสร้างหลอดเลือดขนาดเล็กที่คล้ายกันและถูกทำลายจากความดันโลหิตสูงพร้อมกัน ข้อมูลจากงานวิจัยของ Toyoda และคณะ (2014) ที่ตีพิมพ์ในวารสารวิชาการระดับโลกอย่าง Stroke ระบุความเชื่อมโยงนี้ไว้อย่างชัดเจนภายใต้แนวคิด Cerebro-renal Interaction หรือความสัมพันธ์ระหว่างสมองกับไต
เมื่อไตเสื่อมสภาพจนค่าการกรองของไต (eGFR) ต่ำกว่า 60 mL/min/1.73m² ร่างกายจะสะสมสารพิษยูรีเมีย (Uremic toxins) ซึ่งทำให้ผนังหลอดเลือดทั่วร่างกายอักเสบและแข็งตัว
นอกจากนี้ ในกระบวนการฟอกเลือดแต่ละครั้งจะต้องมีการใช้ยาป้องกันเลือดแข็งตัว (Anticoagulants) เพื่อไม่ให้เลือดไปตันในเครื่องฟอก
งานวิจัยของ Toyoda และคณะ (2014) จึงชี้ให้เห็นว่า ผู้ป่วยกลุ่มนี้มีความเสี่ยงเกิดภาวะเลือดออกในสมอง (Hemorrhagic Stroke) สูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ โดยเฉพาะในช่วงระหว่างหรือหลังการฟอกเลือดใหม่ๆ
งานวิจัยของ Power และคณะ (2015) ในวารสาร International Journal of Stroke พบว่า ผู้ป่วยที่ต้องล้างไตมีความเสี่ยงเกิด Stroke สูงกว่าประชากรทั่วไปถึง 3-10 เท่า และมีอัตราการเสียชีวิตหลังเกิดอาการสูงกว่าผู้ป่วยที่ไตปกติถึง 3 เท่า
การฟื้นฟู Stroke dialysis มีความยากกว่าปกติ เพราะผู้ป่วยต้องเผชิญกับภาวะความดันโลหิตตกหลังฟอกเลือด (Post-dialysis hypotension) และอาการอ่อนเพลียเรื้อรังจนไม่สามารถฝึกกายภาพบำบัดแบบต่อเนื่องได้ จากรายงานของ Power และคณะ (2015) พบว่าผู้ป่วยกลุ่มนี้มักมีคะแนนความพิการตามเกณฑ์ Modified Rankin Scale (mRS) ที่แย่กว่า และมีโอกาสได้กลับบ้านน้อยกว่าผู้ป่วยทั่วไป
ลองนึกภาพตามว่า กฎเหล็กของการฟื้นฟูสมองในระยะ Golden Period (3-6 เดือนแรก) คือการฝึกซ้ำๆ อย่างเข้มข้น เพื่อให้สมองส่วนที่เหลือสร้างเครือข่ายประสาทใหม่
แต่ผู้ป่วยล้างไตต้องเสียเวลาไปกับการเดินทางและนอนบนเตียงฟอกเลือดสัปดาห์ละ 12-15 ชั่วโมง
หลังดึงน้ำออกจากร่างกาย 2-3 ลิตรในเวลาสั้นๆ ความดันโลหิตจะร่วงลงทันที บางคนมีอาการตะคริวกิน เวียนศีรษะ หรือสับสน
หากศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองที่ดูแลไม่มีความเข้าใจ แล้วจับผู้ป่วยมาฝึกยืนหรือเดินทันทีหลังกลับจากฟอกเลือด จะเสี่ยงต่อการหน้ามืดล้มศีรษะฟาดพื้น หรือเกิดภาวะสมองขาดเลือดซ้ำได้ทันที
การจัดตารางฝึกกายภาพบำบัดสำหรับผู้ป่วย Stroke ที่ต้องล้างไต ต้องแบ่งความเข้มข้นตามวันฟอกเลือด (Dialysis Days) และวันไม่ฟอกเลือด (Non-Dialysis Days) อย่างชัดเจน เพื่อป้องกันภาวะหัวใจทำงานหนักเกินไปและสมองขาดเลือดซ้ำ นี่คือแนวทางปฏิบัติและเกณฑ์การคัดกรอง 4 ข้อที่นักกายภาพบำบัดใช้ประเมินผู้ป่วยจริง
1. การจัดโปรแกรมในวันฟอกเลือด (Dialysis Days): งดการฝึกยืนหรือเดินที่ใช้แรงมากหลังกลับจากฟอกเลือดอย่างน้อย 4-6 ชั่วโมง ให้เน้นเฉพาะการยืดเหยียดกล้ามเนื้อบนเตียง (Passive ROM) การจัดท่านอน และการฝึกหายใจประมาณ 20-30 นาที เพื่อลดอาการตึงตัวโดยไม่ทำให้ความดันตก
2. การจัดโปรแกรมในวันไม่ฟอกเลือด (Non-Dialysis Days): เป็นเวลาทองของการฟื้นฟู ให้จัดเซสชันกายภาพบำบัดแบบเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน (เซสชันละ 45-60 นาที) เน้นการฝึกทรงตัว การลุกนั่ง และการฝึกเดิน เพื่อเร่งการเพิ่มคะแนนความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน (Barthel Index)
3. เกณฑ์สัญญาณชีพก่อนเริ่มฝึก (Vital Signs Checklist): ตามแนวทางของสมาคมโรคหัวใจและโรคหลอดเลือดสมองแห่งสหรัฐอเมริกา (AHA/ASA) ต้องวัดความดันโลหิตก่อนและหลังฝึกทุกครั้ง หากความดันตัวบน (SBP) ต่ำกว่า 100 mmHg หรือสูงกว่า 180 mmHg หรืออัตราการเต้นของหัวใจขณะพักเกิน 100 ครั้งต่อนาที ต้องหยุดพักการฝึกทันที
4. การระวังเส้นฟอกเลือด (AV Fistula / Graft Protection): ห้ามวัดความดันโลหิต เจาะเลือด หรือลงน้ำหนักกดทับที่แขนข้างที่มีเส้นฟอกเลือดโดยเด็ดขาด หากแขนข้างนั้นเป็นข้างที่อ่อนแรง นักกายภาพบำบัดต้องใช้เทคนิคการพยุงข้อไหล่และข้อมือแบบพิเศษ เพื่อไม่ให้หลอดเลือดที่ผ่าตัดไว้เกิดการอุดตัน
การเลือกศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองสำหรับผู้ป่วยโรคไต ต้องพิจารณาความยืดหยุ่นของตารางกายภาพบำบัดและการจัดอาหารเฉพาะโรคเป็นหลัก เพราะศูนย์ที่จัดตารางฝึกแบบตายตัวจะทำให้ผู้ป่วยเสียโอกาสในการฟื้นฟูในวันที่ต้องออกไปฟอกเลือดข้างนอก
นอกจากเรื่องกายภาพบำบัดแล้ว โภชนาการคือตัวแปรสำคัญที่ชี้วัดว่าผู้ป่วยจะมีแรงมาฝึกหรือไม่
ผู้ป่วยที่ฟอกเลือดแล้วมักสูญเสียโปรตีนและกรดอะมิโนไปกับน้ำยาฟอกไต ทำให้เกิดภาวะมวลกล้ามเนื้อสลาย (Sarcopenia) แขนขาที่อ่อนแรงจาก Stroke อยู่แล้วก็จะยิ่งลีบเล็กลงไปอีก
อาหารในศูนย์ฟื้นฟูจึงต้องจำกัดโซเดียม (น้อยกว่า 2,000 มิลลิกรัมต่อวัน) คุมโพแทสเซียมและฟอสฟอรัส แต่ต้องให้โปรตีนคุณภาพสูงอย่างไข่ขาวหรือเนื้อปลาในปริมาณที่เพียงพอต่อการสร้างกล้ามเนื้อ และต้องตวงปริมาณน้ำดื่มต่อวันอย่างเคร่งครัดตามที่แพทย์โรคไตกำหนด
ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งก่อตั้งเมื่อปี 2563 และมีทีมงานที่มีประสบการณ์กว่า 10 ปี เราพบโจทย์ผู้ป่วยที่มีโรคแทรกซ้อนซับซ้อนแบบนี้มาโดยตลอด จากการดูแลผู้ป่วยแล้วกว่า 5,000 ครอบครัว และผู้ป่วย Stroke กว่า 2,000 ราย
แนวทางที่แสนปิติใช้ในทั้ง 9 สาขาทั่วกรุงเทพฯ คือการปรับตารางกายภาพบำบัดแบบยืดหยุ่นตามรอบการล้างไตจริง โดยนักกายภาพบำบัดวิชาชีพ (PT) ดูแลแบบ 1:1 ร่วมกับผู้ช่วย เพื่อให้ผู้ป่วยยังได้รับกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวันในวันที่ร่างกายพร้อมตามการประเมิน
ภายใต้การวางรากฐานระบบวิชาการของ กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (ใบอนุญาต กภ.9032) ศิษย์เก่ากายภาพบำบัด ม.มหิดล ทำให้สถิติภาพรวมของศูนย์พบว่า 87% ของผู้ป่วยที่เข้ามาขณะเดินไม่ได้ กลับมาเดินได้ก่อนจำหน่าย โดยมีค่าบริการเริ่มต้น 30,000 บาทต่อเดือน (ค่ากายภาพบำบัดคิดแยกตามโปรแกรม)
การฟื้นฟูผู้ป่วย Stroke ที่ต้องล้างไต ไม่ใช่การฝืนฝึกให้หนักที่สุดในทุกๆ วัน แต่คือการบริหารพลังงานที่มีอยู่อย่างจำกัด ให้ตรงกับจังหวะที่สมองและร่างกายพร้อมรับการฟื้นฟูมากที่สุด
เมื่อเข้าใจกลไกความเชื่อมโยงระหว่างสมองและไต การจัดตารางชีวิตใหม่ให้สอดคล้องกันทั้งการฟอกเลือด โภชนาการ และการฝึกกายภาพบำบัด จะช่วยให้ผู้ป่วยก้าวข้ามความเสี่ยงและกลับมาใช้ชีวิตใกล้เคียงปกติได้อีกครั้ง
ทำได้แต่ต้องอยู่ภายใต้การปรับแผนของแพทย์ในโรงพยาบาลอย่างใกล้ชิด โดยเฉพาะในผู้ป่วยหลอดเลือดสมองแตกหรือตีบขนาดใหญ่ แพทย์อาจพิจารณาฟอกเลือดโดยไม่ใช้ยาละลายลิ่มเลือด (Heparin-free dialysis) และลดอัตราการดึงน้ำออกให้ช้าลง เพื่อป้องกันไม่ให้ความดันในกะโหลกศีรษะเปลี่ยนแปลงเร็วเกินไปจนสมองบวมมากขึ้น
การล้างไตทางหน้าท้องมีข้อดีคือความดันโลหิตมักจะคงที่กว่าและไม่ต้องเดินทางไปโรงพยาบาลสัปดาห์ละ 3 ครั้ง ทำให้จัดตารางฝึกที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองได้ต่อเนื่องกว่า อย่างไรก็ตาม ในขณะฝึกกายภาพบำบัดต้องระมัดระวังท่าทางที่เพิ่มแรงดันในช่องท้อง เช่น การเกร็งหน้าท้องลุกนั่ง และอาจต้องปล่อยน้ำยาออกจากท้องก่อนฝึกเซสชันหนักเพื่อลดความอึดอัดและป้องกันสายล้างไตเลื่อนหลุด
ต้องระวังไม่ให้แขนข้างนั้นห้อยตกตามแรงโน้มถ่วงหรือถูกกดทับเวลานอนทับซีกอ่อนแรง เพราะจะทำให้เลือดไหลเวียนผ่านเส้นฟอกเลือดไม่สะดวกจนเกิดการอุดตันได้ นักกายภาพบำบัดจะสอนวิธีใช้หมอนรองพยุงแขนให้อยู่ในระดับเหมาะสม และญาติต้องคอยคลำเช็กการสั่นสะเทือนของเส้นฟอกเลือด (Thrill) ทุกวันเช้า-เย็นว่ายังทำงานปกติหรือไม่
จัดทำโดย ศูนย์ฟื้นฟูโรคหลอดเลือดสมอง แสนปิติ 9 สาขา กรุงเทพฯ และปริมณฑล