ประเมินโอกาสฟื้นตัวของผู้ป่วย Stroke
โดยทีมแพทย์และผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทาง
รังสิต · คลองหลวง · ธัญบุรี ปทุมธานี
อยู่ในโรงพยาบาล จึงเบิกประกันได้ · ตรวจโดยแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู · ใกล้ ม.กรุงเทพ และ ม.ธรรมศาสตร์ รังสิต
เดินเอียงหลัง Stroke เกิดจากกล้ามเนื้อเกร็งตัวและสมองชดเชยท่าทางผิดวิธี เจาะลึกโปรแกรมแก้ไขที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองเพื่อให้ก้าวเดินสมดุลอีกครั้ง
อาการเดินเอียงหลัง Stroke และเดินลากขา เกิดจากภาวะกล้ามเนื้ออ่อนแรงครึ่งซีกและอาการเกร็ง (Spasticity) ซึ่งงานวิจัยของ Patterson และคณะ (2008) ในวารสาร Stroke ระบุว่าผู้ป่วยกว่า 55.5% ที่เดินได้เองยังคงมีจังหวะก้าวเดินที่ไม่สมมาตร การฟื้นฟูการเดินจึงต้องแก้ที่การลงน้ำหนักและจัดระเบียบสมองใหม่ภายใน 3-6 เดือนแรก
เวลาที่เราเห็นผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองพยายามก้าวเดิน เรามักจะเห็นภาพที่คล้ายกันอย่างหนึ่ง
นั่นคือการสะบัดขาเป็นวงกลมคล้ายเคียวเกี่ยวข้าว หรือการเอียงตัวไปฝั่งหนึ่งเพื่อเหวี่ยงขาข้างที่อ่อนแรงไปข้างหน้า
คำถามที่ญาติผู้ป่วยสงสัยมากที่สุดคือ ทำไมขยับขาได้แล้ว แต่ยังเดินไม่ตรง และถ้าปล่อยให้เดินท่านี้ต่อไปเรื่อยๆ จะเกิดอะไรขึ้น?
สาเหตุหลักที่ทำให้ผู้ป่วยเดินเอียงและลากขา คือรูปแบบการเดินอัมพาตครึ่งซีก (Hemiparetic Gait Pattern) ที่เกิดจากสมองส่งคำสั่งลงมาควบคุมกล้ามเนื้อได้ไม่สมบูรณ์ ร่วมกับภาวะกล้ามเนื้อเกร็งตัวผิดปกติ (Spasticity)
เมื่อสมองสั่งการให้งอเข่าและกระดกข้อเท้า (Ankle Dorsiflexion) ในจังหวะก้าวขาไม่ทัน ปลายเท้าของผู้ป่วยจึงจิกชี้ลงพื้นตลอดเวลา
งานวิจัยของ Beyaert และคณะ (2015) ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Annals of Physical and Rehabilitation Medicine ได้อธิบายกลไกทางชีวกลศาสตร์ของภาวะนี้ไว้อย่างชัดเจน
ทีมวิจัยระบุว่า เมื่อขาข้างที่อ่อนแรงเกิดอาการเกร็งในกลุ่มกล้ามเนื้อเหยียด (Extensor Spasticity) ทำให้ข้อเข่าเหยียดตึงและข้อเท้าตก ผู้ป่วยจะรู้สึกว่าขาข้างนั้นยาวกว่าปกติและยกไม่พ้นพื้น
สมองจึงสั่งการให้ร่างกายเอาตัวรอดด้วยการสร้างท่าเดินชดเชย (Compensatory Movement) ขึ้นมา 2 รูปแบบหลัก
รูปแบบแรกคือ Hip Hiking หรือการยักสะโพกและเอียงลำตัวไปทางฝั่งขาดี เพื่อดึงขาข้างที่อ่อนแรงให้ลอยพ้นพื้น
รูปแบบที่สองคือ Circumduction หรือการเหวี่ยงขาออกไปด้านข้างเป็นครึ่งวงกลม แทนที่จะก้าวไปข้างหน้าตรงๆ
การเดินเอียงและวาดขาไม่ได้แปลว่าผู้ป่วยกำลังฟื้นตัวได้ดีขึ้นเสมอไป แต่บ่อยครั้งคือสัญญาณว่าสมองกำลังจำท่าเดินชดเชยที่ผิดปกติ ซึ่งทำให้ใช้พลังงานในการเดินมากกว่าคนทั่วไปเกือบ 2 เท่า (อ้างอิงจาก Beyaert et al., 2015)
การปล่อยให้ผู้ป่วยเดินด้วยท่าชดเชยที่ผิดปกติอย่างต่อเนื่อง จะเพิ่มความเสี่ยงในการหกล้มสูงขึ้น และทำให้ข้อต่อฝั่งขาดีเสื่อมสภาพก่อนวัยอันควรจากการรับน้ำหนักเกินพิกัด
ในการศึกษาของ Patterson และคณะ (2008) ในวารสาร Stroke ที่วิเคราะห์รูปแบบการเดินของผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง ได้เปิดเผยตัวเลขที่น่าสนใจเกี่ยวกับความสมมาตรของการก้าวเดิน (Gait Asymmetry)
งานวิจัยชิ้นนี้ระบุว่า แม้ผู้ป่วยจะถูกประเมินว่ากลับมาเดินได้ด้วยตัวเองแล้ว แต่มีถึง 55.5% ที่ยังมีจังหวะเวลาการก้าวเดินสองข้างไม่เท่ากัน (Temporal Asymmetry) และ 33.3% มีระยะก้าวเท้าสั้นยาวไม่เท่ากัน (Spatial Asymmetry)
แปลว่าผู้ป่วยส่วนใหญ่ทิ้งน้ำหนักตัวไปที่ขาข้างดีเกือบตลอดเวลา แล้วรีบชักขาข้างที่อ่อนแรงผ่านไปอย่างรวดเร็วเพราะกลัวล้ม
เมื่อทำแบบนี้ซ้ำๆ เป็นพันก้าวต่อวัน สมองจะเกิดการจดจำวงจรการเคลื่อนไหวที่ผิด (Maladaptive Neuroplasticity) จนยากต่อการแก้ไขในภายหลัง
นอกจากนี้ แรงเสียดสีที่ผิดแนวจะทำให้ผู้ป่วยเริ่มมีอาการปวดหลังเรื้อรัง ปวดสะโพก และข้อเข่าฝั่งที่ดีอักเสบ จนสุดท้ายผู้ป่วยจะไม่อยากเดินอีกต่อไป
ญาติสามารถประเมินอาการเดินเอียงหลัง Stroke เบื้องต้นได้ด้วยตัวเองผ่านการสังเกตตำแหน่งของไหล่ สะโพก เข่า และปลายเท้า ขณะที่ผู้ป่วยก้าวเดินในระยะทางสั้นๆ 5-10 เมตร
ลองดูว่าผู้ป่วยมีลักษณะตามรายการตรวจสอบ 4 ข้อนี้หรือไม่:
1. จังหวะเหยียบพื้น (Stance Phase): เวลาลงน้ำหนักที่ขาข้างอ่อนแรง หัวเข่าเกิดการแอ่นกลับไปด้านหลัง (Knee Hyperextension) เพื่อล็อกข้อเข่าแทนการใช้กำลังกล้ามเนื้อหรือไม่
2. จังหวะยกเท้า (Swing Phase): ไหล่และลำตัวฝั่งขาดีเอียงวูบลงไปด้านข้างอย่างชัดเจน เพื่อช่วยดึงสะโพกฝั่งอ่อนแรงให้ลอยขึ้นใช่หรือไม่
3. ทิศทางการก้าว: ขาข้างที่อ่อนแรงถูกเหวี่ยงอ้อมออกด้านข้างเป็นวงโค้ง แทนที่จะงอเข่าพุ่งตรงไปข้างหน้าใช่หรือไม่
4. เสียงฝีเท้า: ได้ยินเสียงปลายเท้าข้างที่อ่อนแรงครูดไปกับพื้น หรือนิ้วเท้าจิกเกร็งแน่นทุกครั้งที่ก้าวเดินหรือไม่
หากพบอาการตั้งแต่ 2 ข้อขึ้นไป แปลว่าผู้ป่วยไม่ได้ต้องการแค่การเดินให้มากขึ้น แต่ต้องการการจัดระเบียบท่าเดินใหม่โดยนักกายภาพบำบัดทันที
การแก้ไขอาการเดินเอียงและลากขาให้กลับมาสมดุล ต้องใช้โปรแกรมฝึกเดินแบบจำเพาะเจาะจง (Task-Specific Gait Training) 3 ขั้นตอนหลัก ต่อเนื่องกันอย่างน้อย 45-60 นาทีต่อเซสชัน สัปดาห์ละ 5 วัน ตามแนวทางของสมาคมโรคหลอดเลือดสมองแห่งอเมริกา (AHA/ASA ปี 2016)
ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองชั้นนำ นักกายภาพบำบัดจะไม่ให้ผู้ป่วยรีบฝืนเดินถ้าร่างกายยังไม่พร้อม แต่จะปรับโครงสร้างการเดินผ่าน 3 ขั้นตอนที่มีตัวเลขเป้าหมายชัดเจนดังนี้:
ขั้นตอนที่ 1: ลดเกร็งและปรับมุมข้อเท้า (10-15 นาทีแรก) — นักกายภาพบำบัดจะทำการยืดเหยียดกล้ามเนื้อน่องที่เกร็งตัว (Sustained Stretch) ค้างไว้ 30-60 วินาที จำนวน 5-10 รอบ เพื่อลดภาวะเท้าจิก หากข้อเท้าตกมาก อาจพิจารณาใช้อุปกรณ์พยุงข้อเท้าและเท้า (Ankle-Foot Orthosis หรือ AFO) เพื่อจัดมุมข้อเท้าให้อยู่ที่ 90 องศา ช่วยให้ก้าวพ้นพื้นโดยไม่ต้องเอียงตัว
ขั้นตอนที่ 2: ฝึกถ่ายน้ำหนักและก้าวขึ้นแท่น (15-20 นาทีถัดมา) — เพื่อแก้ปัญหาการไม่ยอมลงน้ำหนักฝั่งอ่อนแรง (Temporal Asymmetry ตามงานวิจัยของ Patterson et al., 2008) ผู้ป่วยจะต้องฝึกยืนถ่ายน้ำหนักไปด้านข้างอ่อนแรงค้างไว้ 10-15 วินาที และฝึกเอาขาข้างดีก้าวขึ้นลงแท่นเตี้ยๆ (Step Tap) เซตละ 15-20 ครั้ง จำนวน 3 เซต เพื่อบังคับให้ขาข้างอ่อนแรงทำหน้าที่รับน้ำหนักตัวเพียวๆ
ขั้นตอนที่ 3: ฝึกแยกส่วนจังหวะก้าวเดินจริง (15-25 นาทีสุดท้าย) — เป็นการฝึกงอสะโพกและงอเข่าไปข้างหน้าตรงๆ โดยไม่วาดขาออกด้านข้าง นักกายภาพบำบัดจะประกบแบบ 1:1 เพื่อช่วยประคองเชิงกรานไม่ให้ยักขึ้น ฝึกก้าวซ้ำๆ 100-300 ก้าวต่อเซสชัน จนสมองสร้างวงจรประสาทชุดใหม่ที่ถูกต้อง
ความแตกต่างที่สำคัญที่สุดคือ การฝึกเดินเองที่บ้านโดยไม่มีผู้เชี่ยวชาญจัดท่าทาง มักทำให้ผู้ป่วยเดินได้ระยะทางมากขึ้นแต่แลกมาด้วยท่าเดินที่ผิดเพี้ยนหนักกว่าเดิม ในขณะที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองจะควบคุมคุณภาพของทุกก้าวเดินไม่ให้เกิดการชดเชย
หลายครอบครัวเข้าใจว่า แค่พยุงผู้ป่วยเดินรอบบ้านทุกวัน เดี๋ยวก็เดินตรงเอง
แต่ในความเป็นจริง ตามหลักชีวกลศาสตร์ในงานวิจัยของ Beyaert และคณะ (2015) เมื่อผู้ป่วยเดินด้วยท่าที่ผิด ภาระงานจะไปตกอยู่ที่กล้ามเนื้อฝั่งดีเกือบทั้งหมด ขาข้างที่อ่อนแรงจึงไม่ได้ถูกกระตุ้นให้ฟื้นตัวจริงๆ
ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งดูแลผู้ป่วยมากว่า 5,000 ครอบครัว (และผู้ป่วย Stroke กว่า 2,000 ราย) ใน 9 สาขาทั่วกรุงเทพฯ เราพบว่าการแก้ท่าเดินต้องอาศัยความเข้มข้นและความแม่นยำสูงมาก
ทีมนักกายภาพบำบัดที่มีประสบการณ์กว่า 10 ปีของเราจึงใช้ระบบดูแลแบบ PT 1:1 ร่วมกับผู้ช่วย เพื่อคอยปรับมุมข้อสะโพก ข้อเข่า และข้อเท้าในทุกจังหวะก้าว ผ่านโปรแกรมกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน ตามการประเมินสภาพร่างกายรายบุคคล
จากการเก็บข้อมูลของศูนย์แสนปิติที่ก่อตั้งมาตั้งแต่ปี 2563 พบว่า 87% ของผู้ป่วยที่เข้ามาขณะเดินไม่ได้ กลับมาเดินได้ก่อนจำหน่าย เมื่อได้รับการจัดระเบียบท่าทางและฝึกฝนอย่างถูกวิธีตั้งแต่ระยะเริ่มต้น
สุดท้ายนี้ สิ่งที่อยากฝากไว้ให้ทุกครอบครัวได้คิดตามก็คือ...
เป้าหมายของการฟื้นฟูการเดินหลัง Stroke ไม่ใช่แค่การทำอย่างไรก็ได้ให้ผู้ป่วยขยับขาจากจุด A ไปยังจุด B
แต่คือการทำให้ทุกก้าวเดินนั้น มีความสมดุล ปลอดภัย ใช้พลังงานน้อยที่สุด และไม่ทำร้ายร่างกายในระยะยาว เพราะการเดินที่ถูกต้อง คือจุดเริ่มต้นของการกลับไปใช้ชีวิตได้อย่างอิสระอย่างแท้จริง
ยังสามารถปรับปรุงให้ดีขึ้นได้ แม้สมองจะจดจำท่าเดินชดเชยไปแล้วก็ตาม จากการศึกษาของ Patterson และคณะ (2008) ชี้ให้เห็นว่าความไม่สมมาตรของการเดินในระยะเรื้อรังยังตอบสนองต่อการฝึกที่เจาะจงได้ เพียงแต่ต้องใช้เวลาในการคลายความตึงตัวของกล้ามเนื้อและฝึกซ้ำนานกว่าผู้ป่วยในระยะ 3-6 เดือนแรก
ไม่เป็นความจริงหากเลือกใช้ชนิดของ AFO ได้เหมาะกับระดับอาการและถอดฝึกกล้ามเนื้อเป็นเวลา ตามงานวิจัยของ Beyaert และคณะ (2015) การใช้ AFO ที่เหมาะสมจะช่วยจัดแนวกระดูกข้อเท้าให้มั่นคงขึ้น ทำให้ผู้ป่วยกล้าลงน้ำหนักที่ขาข้างอ่อนแรงมากขึ้น และลดการเอียงตัว ซึ่งส่งผลดีต่อการกระตุ้นกล้ามเนื้อสะโพกและต้นขาในการเดิน
ค่าใช้จ่ายจะขึ้นอยู่กับระดับการดูแลและจำนวนครั้งของการทำกายภาพบำบัดที่ผู้ป่วยต้องการ สำหรับที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ค่าบริการการดูแลจะเริ่มต้นที่ 30,000 บาทต่อเดือน (ค่ากายภาพบำบัดคิดแยกตามโปรแกรมความเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวันที่นักกายภาพบำบัดประเมินให้เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละราย)
จัดทำโดย ศูนย์ฟื้นฟูโรคหลอดเลือดสมอง แสนปิติ 9 สาขา กรุงเทพฯ และปริมณฑล