ประเมินโอกาสฟื้นตัวของผู้ป่วย Stroke
โดยทีมแพทย์และผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทาง
รังสิต · คลองหลวง · ธัญบุรี ปทุมธานี
อยู่ในโรงพยาบาล จึงเบิกประกันได้ · ตรวจโดยแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู · ใกล้ ม.กรุงเทพ และ ม.ธรรมศาสตร์ รังสิต
เปิดสูตรอาหารผู้ป่วย Stroke ตามหลักโภชนาการฟื้นฟู พร้อมเกณฑ์คำนวณโปรตีนและโซเดียมตามแนวทางศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง เพื่อเร่งการฟื้นตัวและลดเสี่ยงเป็นซ้ำ
อาหารผู้ป่วย Stroke ที่ช่วยเร่งการฟื้นตัวต้องประกอบด้วยโปรตีน 1.2-1.5 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวัน เพื่อซ่อมแซมเซลล์ประสาทและกล้ามเนื้อ ร่วมกับการจำกัดโซเดียมไม่เกิน 1,500-2,000 มิลลิกรัมต่อวันตามเกณฑ์ AHA/ASA เพื่อคุมความดันโลหิต การจัดโภชนาการฟื้นฟูที่แม่นยำตั้งแต่วันแรกช่วยลดโอกาสเกิดโรคซ้ำและทำให้มีแรงทำกายภาพบำบัดได้เต็มที่
หลายคนทุ่มเทเวลาไปกับการหาท่ากายภาพบำบัดที่ดีที่สุด แต่กลับตกม้าตายเรื่องอาหารการกิน
ลองจินตนาการว่าเรากำลังสร้างบ้านใหม่หลังเกิดแผ่นดินไหว ช่างก่อสร้างคือนักกายภาพบำบัด แต่ปูนและอิฐคือสารอาหารที่ผู้ป่วยกินเข้าไป
ถ้าขาดอิฐและปูน ต่อให้ช่างเก่งแค่ไหน บ้านก็สร้างไม่เสร็จ
ภาวะขาดสารอาหารหลังเกิดโรคหลอดเลือดสมองทำให้ผู้ป่วยมีความเสี่ยงเสียชีวิตและเกิดภาวะทุพพลภาพรุนแรง (วัดด้วยเกณฑ์ Modified Rankin Scale หรือ mRS ระดับ 3-5) สูงกว่าผู้ที่มีโภชนาการปกติอย่างมีนัยสำคัญ ตามข้อมูลจากงานวิจัยระดับโลก FOOD Trial (Feed Or Ordinary Diet)
งานวิจัย FOOD Trial โดย Dennis และคณะ ที่ตีพิมพ์ในวารสารการแพทย์ระดับโลก The Lancet เมื่อปี 2005 ได้ติดตามผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองหลายพันคน
ทีมวิจัยพบว่าผู้ป่วยที่มีภาวะทุพโภชนาการ (Undernourished) มีโอกาสติดเชื้อในปอด แผลกดทับ และฟื้นตัวได้ช้ากว่ากลุ่มที่ได้รับสารอาหารเพียงพออย่างชัดเจน
งานวิจัย FOOD Trial (The Lancet, 2005) ชี้ชัดว่า ผู้ป่วย Stroke ที่ขาดสารอาหาร มีอัตราการเสียชีวิตหรือพิการติดเตียง (mRS 3-5) ที่ 6 เดือน สูงกว่าผู้ป่วยที่ได้รับโภชนาการสมบูรณ์อย่างมีนัยสำคัญ
ที่น่าตกใจคือ งานวิจัยเดียวกันนี้ยังชี้ว่า การให้วิตามินหรืออาหารเสริมเพิ่มเข้าไปเฉยๆ ในผู้ป่วยที่กินอาหารปกติได้อยู่แล้ว ไม่ได้ช่วยให้ฟื้นตัวดีขึ้น
แต่หัวใจสำคัญคือ การประเมินให้รู้ว่าใครขาดสารอาหาร แล้วรีบจัดอาหารหลักให้ตรงตามที่ร่างกายต้องการต่างหาก
การเสริมโปรตีนและกรดอะมิโนจำเป็นในปริมาณที่สูงกว่าคนทั่วไปช่วยกระตุ้นการฟื้นฟูระบบประสาท (Neurorehabilitation) และเพิ่มคะแนนความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน (Barthel Index) ได้เร็วขึ้น เนื่องจากสมองและกล้ามเนื้อที่อ่อนแรงต้องใช้กรดอะมิโนไปสร้างสารสื่อประสาทและซ่อมแซมมวลกล้ามเนื้อที่สลายตัว
หลังเกิด Stroke ร่างกายจะเข้าสู่ภาวะสลายโปรตีน (Hypercatabolism) ทำให้กล้ามเนื้อฝ่อลีบเร็วมากแม้จะนอนเฉยๆ แค่ไม่กี่วัน
งานวิจัยของ Aquilani และคณะ ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Clinical Nutrition ปี 2011 ได้ทำการศึกษาผู้ป่วย Stroke ในช่วงฟื้นฟูสมรรถภาพ
ผลปรากฏว่า การให้โภชนาการฟื้นฟูที่เน้นโปรตีนและพลังงานสูง ช่วยให้ผู้ป่วยฟื้นฟูการทำงานของระบบประสาทและกล้ามเนื้อได้ดีกว่ากลุ่มที่กินอาหารโรงพยาบาลแบบทั่วไป
โปรตีนไม่ได้ไปสร้างแค่กล้ามเนื้อแขนขาเพื่อให้มีแรงฝึกเดินเท่านั้น
แต่กรดอะมิโนจากโปรตีนยังเป็นวัตถุดิบตั้งต้นในการสร้างสารสื่อประสาทในสมอง ช่วยเร่งกระบวนการสร้างเครือข่ายประสาทใหม่ (Neuroplasticity) อีกด้วย
การจัดมื้ออาหารผู้ป่วย Stroke ใน 1 วันต้องยึดหลักโปรตีนย่อยง่าย 1.2-1.5 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม ควบคุมโซเดียมไม่ให้เกิน 1,500 มิลลิกรัม (หรือเกลือไม่เกิน 3/4 ช้อนชา) และเน้นไขมันดีประเภทโอเมก้า 3 ตามแนวทางของสมาคมโรคหัวใจและโรคหลอดเลือดสมองแห่งสหรัฐอเมริกา (AHA/ASA)
เพื่อให้ญาติสามารถนำไปทำตามที่บ้านได้ทันที นี่คือสูตรคำนวณและรายการตรวจสอบ (Checklist) โภชนาการรายวันสำหรับผู้ป่วยน้ำหนักตัวเฉลี่ย 60 กิโลกรัม:
1. หมวดโปรตีนซ่อมแซมสมองและกล้ามเนื้อ (เป้าหมาย 72-90 กรัม/วัน): ต้องกระจายกินให้ครบทั้ง 3 มื้อหลัก เพื่อให้ร่างกายดูดซึมไปใช้ได้ตลอดวัน
เทียบง่ายๆ คือ ใน 1 วันผู้ป่วยต้องกินเนื้อปลา (เช่น ปลาทับทิม ปลากะพง ปลาแซลมอน) ให้ได้รวมกันประมาณ 2 ฝ่ามือ (ราว 200-250 กรัม) ร่วมกับไข่ขาว 3-4 ฟอง และเต้าหู้ถั่วเหลืองอีก 1 ก้อน
2. หมวดคาร์โบไฮเดรตเชิงซ้อนให้พลังงานฝึกกายภาพ (เป้าหมาย 45-50% ของพลังงานรวม): เลือกข้าวกล้อง ข้าวไรซ์เบอร์รี่ หรือข้าวโอ๊ต มื้อละ 1 ถึง 1.5 ทัพพี เพื่อให้ระดับน้ำตาลในเลือดคงที่ ไม่พุ่งสูงจนทำลายหลอดเลือดซ้ำ
3. หมวดไขมันดีลดการอักเสบของหลอดเลือด: ใช้น้ำมันรำข้าว น้ำมันมะกอก หรือน้ำมันคาโนลาในการปรุงอาหารวันละไม่เกิน 3-4 ช้อนชา และหลีกเลี่ยงกะทิ ของทอด หรือไขมันสัตว์เด็ดขาด
4. หมวดผักและผลไม้ป้องกันท้องผูกและลดความดัน (เป้าหมาย 400 กรัม/วัน ตามเกณฑ์ WHO): ผักต้มเปื่อยๆ มื้อละ 1-2 ทัพพี และผลไม้หวานน้อย เช่น ฝรั่ง ชมพู่ แก้วมังกร หรือแอปเปิ้ลเขียว มื้อละ 6-8 ชิ้นคำ
ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งดูแลผู้ป่วยมากว่า 5,000 ครอบครัว เราพบว่าผู้ป่วยที่ได้สารอาหารครบตามสัดส่วนนี้ จะมีพละกำลังในการฝึกกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวันได้โดยไม่เหนื่อยล้าจนเกินไป
อาหารที่ผู้ป่วย Stroke ต้องงดเด็ดขาดเพื่อป้องกันหลอดเลือดสมองตีบหรือแตกซ้ำ คือ อาหารโซเดียมสูงเกิน 2,000 มิลลิกรัมต่อวัน (เกณฑ์ WHO) ไขมันทรานส์ น้ำตาลขัดสี และเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ทุกชนิด เพราะสารเหล่านี้ทำให้ความดันโลหิตพุ่งสูงและเร่งการสะสมคราบไขมันในหลอดเลือด
แนวทางป้องกันโรคหลอดเลือดสมองซ้ำของ AHA/ASA (2021 Guideline) ระบุชัดเจนว่า การปรับรูปแบบอาหารเป็นแบบเมดิเตอร์เรเนียนหรือ DASH Diet ร่วมกับการลดโซเดียม ช่วยลดความเสี่ยงการเกิด Stroke ซ้ำได้อย่างมีนัยสำคัญ
อาหารแฝงโซเดียมที่ญาติมักเผลอให้ผู้ป่วยกินเพราะคิดว่าเป็นอาหารอ่อนย่อยง่าย ได้แก่ โจ๊กกึ่งสำเร็จรูป (1 ซองมีโซเดียมสูงถึง 800-1,200 มิลลิกรัม) หมูหยอง หมูแผ่น ผักกาดดอง และน้ำซุปกระดูกหมูที่ปรุงรสจัด
หากผู้ป่วยกินโจ๊กซองตอนเช้าเพียงมื้อเดียว โควตาโซเดียมของวันนั้นก็แทบจะหมดลงทันที
นอกจากนี้ต้องระวังเรื่องเนื้อสัมผัสของอาหาร หากผู้ป่วยยังมีภาวะกลืนลำบาก (Dysphagia) การกินอาหารเหลวใสเหมือนน้ำเปล่า หรืออาหารที่แห้งร่วนอย่างข้าวสวยแข็งๆ อาจทำให้สำลักลงปอดจนเกิดปอดอักเสบติดเชื้อได้
นี่คือเหตุผลที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองที่มีมาตรฐานจะต้องทำงานร่วมกันระหว่างนักกายภาพบำบัดและทีมดูแลโภชนาการ เพื่อปรับทั้งสารอาหารและเนื้อสัมผัสให้ปลอดภัยที่สุดสำหรับผู้ป่วยแต่ละราย
การกินอาหารที่ถูกต้องเพียงอย่างเดียวไม่สามารถทำให้แขนขาที่อ่อนแรงกลับมาขยับได้ หากขาดการกระตุ้นสมองด้วยการทำกายภาพบำบัดแบบเฉพาะเจาะจง เพราะสารอาหารเป็นเพียงวัตถุดิบ แต่การฝึกซ้ำๆ คือคำสั่งที่บอกให้สมองนำวัตถุดิบนั้นไปสร้างเส้นทางประสาทใหม่
ในทางกลับกัน หากส่งผู้ป่วยไปเข้าศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองเพื่อฝึกเดินอย่างหนัก แต่ผู้ป่วยกินข้าวได้แค่มื้อละ 2-3 คำ ร่างกายก็จะไปดึงโปรตีนจากกล้ามเนื้อมาเผาผลาญเป็นพลังงานแทน
ยิ่งฝึก กล้ามเนื้อยิ่งลีบ ผู้ป่วยจะยิ่งอ่อนเพลีย และหมดกำลังใจในการฟื้นฟู
ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ทั้ง 9 สาขาในกรุงเทพ ซึ่งก่อตั้งขึ้นเมื่อปี 2563 โดยทีมที่มีประสบการณ์กว่า 10 ปี และดูแลผู้ป่วย Stroke มากว่า 2,000 ราย เราจึงให้ความสำคัญกับเรื่องอาหารไม่แพ้การฝึกเดิน
จากสถิติของแสนปิติที่พบว่า 87% ของผู้ป่วยที่เข้ามาขณะเดินไม่ได้ กลับมาเดินได้ก่อนจำหน่าย ปัจจัยสำคัญเบื้องหลังความสำเร็จนี้ไม่ได้มาจากการฝึกกับนักกายภาพบำบัดแบบ 1:1 เพียงอย่างเดียว
แต่มาจากการดูแลเรื่องมื้ออาหารและโภชนาการฟื้นฟูอย่างใกล้ชิด (ค่าบริการดูแลและอาหารพื้นฐานเริ่มต้น 30,000 บาท/เดือน โดยค่ากายภาพบำบัดคิดแยกตามโปรแกรม) เพื่อให้ผู้ป่วยมีพลังงานพร้อมสำหรับการฝึกซ้ำๆ ในทุกๆ วัน
กายภาพบำบัดคือการออกคำสั่งให้สมองซ่อมแซมตัวเอง ส่วนโภชนาการฟื้นฟูคือการส่งเสบียงไปให้สมองใช้ทำงาน ขาดสิ่งใดสิ่งหนึ่ง การฟื้นตัวจะไปไม่ถึงขีดสุด
สุดท้ายนี้ การดูแลผู้ป่วย Stroke ไม่ใช่เรื่องของการหาอาหารเสริมราคาแพงลิบลิ่ว
แต่มันคือความใส่ใจในอาหารธรรมดาๆ บนโต๊ะอาหารทั้ง 3 มื้อ ที่คำนวณโปรตีนให้ถึง ลดเค็มให้ได้ และปรับเนื้ออาหารให้กลืนได้อย่างปลอดภัย
เพราะทุกคำที่ผู้ป่วยกลืนลงไป คือพลังงานที่จะเปลี่ยนเป็นก้าวเดินก้าวต่อไปของพวกเขาในวันพรุ่งนี้
ผู้ป่วยที่ได้รับยาต้านการแข็งตัวของเลือดกลุ่มวาร์ฟาริน (Warfarin) ต้องระวังการกินผักใบเขียวจัดในปริมาณมากผิดปกติ เช่น คะน้า ผักโขม บรอกโคลี รวมถึงน้ำแครนเบอร์รี่ น้ำเกรปฟรุต และอาหารเสริมประเภทแปะก๊วย โสม หรือน้ำมันปลาขนาดสูง เพราะมีวิตามินเคและสารที่ไปรบกวนการออกฤทธิ์ของยา จนอาจทำให้เกิดลิ่มเลือดอุดตันซ้ำหรือเลือดออกในสมองได้ ทั้งนี้ไม่จำเป็นต้องงดผักใบเขียวเด็ดขาด แต่ให้กินในปริมาณที่คงที่สม่ำเสมอทุกวันและแจ้งแพทย์ประจำตัวทุกครั้ง
หากผู้ป่วยกินอาหารหลักได้น้อยกว่า 50-60% ของปริมาณที่ควรได้รับติดต่อกันเกิน 3-5 วัน สามารถเสริมด้วยอาหารทางการแพทย์สูตรครบถ้วน (Complete Formula) หรือสูตรโปรตีนสูง เช่น สูตรที่มีเวย์โปรตีน เป็นมื้อว่างวันละ 1-2 แก้ว (แก้วละประมาณ 200-250 มิลลิลิตร ให้พลังงานราว 200-250 กิโลแคลอรี และโปรตีน 8-10 กรัม) ข้อควรระวังคือห้ามชงด้วยน้ำร้อนจัดเพราะจะทำให้โปรตีนจับตัวเป็นก้อน และหากผู้ป่วยมีโรคไตเสื่อมหรือเบาหวานร่วมด้วย ต้องเลือกสูตรเฉพาะโรคตามคำแนะนำของแพทย์หรือนักกำหนดอาหารเท่านั้น
ผู้ป่วยที่สามารถควบคุมความดันโลหิตได้ดีแล้ว (ต่ำกว่า 140/90 มิลลิเมตรปรอท) สามารถดื่มกาแฟดำไม่ใส่น้ำตาลและครีมเทียมได้วันละไม่เกิน 1 แก้วเล็ก (คาเฟอีนไม่เกิน 100-200 มิลลิกรัม) ในช่วงเช้า อย่างไรก็ตาม คาเฟอีนอาจทำให้ความดันโลหิตสูงขึ้นชั่วคราวและกระตุ้นหัวใจให้เต้นเร็ว จึงควรงดดื่มในผู้ป่วยที่ความดันโลหิตยังสวิงไม่คงที่ ผู้ที่มีภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ (Atrial Fibrillation) หรือผู้ที่มียาประจำตัวบางชนิดที่ทำปฏิกิริยากับคาเฟอีน
จัดทำโดย ศูนย์ฟื้นฟูโรคหลอดเลือดสมอง แสนปิติ 9 สาขา กรุงเทพฯ และปริมณฑล