ประเมินโอกาสฟื้นตัวของผู้ป่วย Stroke
โดยทีมแพทย์และผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทาง
รังสิต · คลองหลวง · ธัญบุรี ปทุมธานี
อยู่ในโรงพยาบาล จึงเบิกประกันได้ · ตรวจโดยแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู · ใกล้ ม.กรุงเทพ และ ม.ธรรมศาสตร์ รังสิต
ผู้ป่วย Stroke ล้ม หลังกลับบ้านสูงถึง 73% ในปีแรก เจาะลึกสาเหตุและเช็กลิสต์ป้องกันการหกล้มจากงานวิจัย พร้อมแนวทางดูแลจากศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง
ผู้ป่วย Stroke ล้ม หลังออกจากโรงพยาบาลกลับไปพักฟื้นที่บ้านมีสถิติสูงถึง 73% ภายในปีแรก ตามข้อมูลจากงานวิจัยของ Weerdesteyn และคณะ ในวารสาร Stroke ปี 2008 การป้องกันการหกล้มที่มีประสิทธิภาพต้องอาศัยการประเมินการทรงตัวด้วย Berg Balance Scale การปรับสภาพแวดล้อมในบ้าน และการฝึกกายภาพบำบัดแบบเฉพาะเจาะจงก่อนกลับบ้าน
หลายคนคิดว่าวันที่หมออนุญาตให้ผู้ป่วยออกจากโรงพยาบาล คือวันที่พ้นขีดอันตรายแล้ว
แต่ความจริงคือ นั่นเป็นจุดเริ่มต้นของความเสี่ยงครั้งใหม่ที่อันตรายไม่แพ้กัน
ทำไมคนที่เพิ่งรอดชีวิตจากโรคหลอดเลือดสมอง ถึงกลับไปล้มที่บ้านมากขนาดนี้? เรื่องนี้น่าสนใจอย่างไร มาดูตัวเลขจากงานวิจัยกันครับ
ผู้ป่วย Stroke ล้ม บ่อยที่สุดในช่วง 1-3 เดือนแรกหลังออกจากโรงพยาบาล เนื่องจากสภาพแวดล้อมที่บ้านมีความซับซ้อนกว่าห้องพักผู้ป่วย และร่างกายยังปรับตัวกับภาวะอ่อนแรงครึ่งซีกไม่ได้
งานวิจัยของ Weerdesteyn และคณะ ที่ตีพิมพ์ในวารสารระดับโลกอย่าง Stroke เมื่อปี 2008 ได้รวบรวมข้อมูลผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองและพบตัวเลขที่น่าตกใจ
ในกลุ่มผู้ป่วยที่กลับไปใช้ชีวิตในชุมชน มีอัตราการหกล้มสูงถึง 43% ถึง 73% ภายในระยะเวลาเพียง 1 ปีแรก และความเสี่ยงนี้พุ่งสูงกว่าคนวัยเดียวกันที่ไม่ได้เป็น Stroke ถึง 2 เท่า
5% ของการล้มในผู้ป่วย Stroke นำไปสู่ภาวะกระดูกหัก โดยเฉพาะกระดูกสะโพกหัก ซึ่งทำให้ผู้ป่วยต้องกลับไปนอนติดเตียงอีกครั้ง — ข้อมูลจาก Weerdesteyn et al. (2008)
สาเหตุหลักไม่ได้มาจากแค่กล้ามเนื้อขาอ่อนแรงเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจาก 3 ปัจจัยที่ซ้อนทับกันอยู่
ปัจจัยแรกคือ ภาวะเกร็งกระตุก (Spasticity) และข้อเท้าตก (Foot drop) ทำให้ผู้ป่วยยกปลายเท้าไม่พ้นพื้นเวลาเดินก้าวข้ามธรณีประตูหรือพรมเช็ดเท้า
ปัจจัยที่สองคือ การสูญเสียการรับรู้ข้อต่อ (Proprioception) ผู้ป่วยจะไม่รู้สึกว่าเท้าตัวเองเหยียบพื้นเต็มฝ่าเท้าหรือไม่ ทำให้ลงน้ำหนักผิดจังหวะ
ปัจจัยที่สามคือ ภาวะละเลยร่างกายครึ่งซีก (Unilateral Spatial Neglect) สมองไม่รับรู้สิ่งกีดขวางในฝั่งที่อ่อนแรง ทำให้เดินชนขอบเตียงหรือวงกบประตูจนเสียหลัก
ผู้ป่วย Stroke ล้ม มากที่สุดขณะทำกิจวัตรประจำวันพื้นฐาน เช่น การย้ายตัวจากเตียงไปรถเข็น การเดินไปห้องน้ำ และการก้าวหมุนตัวเปลี่ยนทิศทาง
ข้อมูลจากงานวิจัยของ Weerdesteyn และคณะ (2008) ชี้ให้เห็นว่า การล้มส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดตอนทำกิจกรรมผาดโผน แต่เกิดขึ้นในบ้านตัวเองตอนกำลังเดินหรือย้ายตัว (Transfer)
ตอนอยู่ที่โรงพยาบาล พื้นทุกตารางเมตรเรียบเสมอกัน มีราวจับตลอดทาง และมีพยาบาลคอยพยุง
แต่เมื่อกลับมาที่บ้าน ผู้ป่วยต้องเจอกับพื้นต่างระดับ ห้องน้ำที่แคบ แสงสว่างที่ไม่เพียงพอในตอนกลางคืน และความเกรงใจไม่กล้าเรียกญาติ จึงพยายามลุกเดินเองจนเกิดอุบัติเหตุ
ที่อันตรายกว่ากระดูกหัก คือภาวะที่เรียกว่า โรคกลัวการล้ม (Fear of Falling) เมื่อล้มไปครั้งหนึ่ง ผู้ป่วยจะสูญเสียความมั่นใจ ไม่กล้าลุกเดินอีก ส่งผลให้กล้ามเนื้อลีบฝ่อและถดถอยกลับไปสู่จุดเริ่มต้น
วิธีป้องกันการหกล้ม ในผู้ป่วย Stroke ต้องใช้การฝึกการทรงตัวแบบเฉพาะเจาะจง (Task-specific balance training) ควบคู่กับการปรับสภาพแวดล้อม ไม่ใช่การให้ผู้ป่วยนั่งอยู่นิ่งๆ เพื่อเลี่ยงความเสี่ยง
งานวิจัยระดับ Cochrane Review โดย Batchelor และคณะ ในปี 2012 ได้ทบทวนการศึกษาเกี่ยวกับการป้องกันการล้มหลังเกิด Stroke และพบข้อเท็จจริงที่สำคัญมาก
การออกกำลังกายทั่วไปเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอที่จะลดอัตราการล้มได้อย่างมีนัยสำคัญ หากผู้ป่วยยังขาดทักษะการถ่ายน้ำหนักและการก้าวขาเพื่อพยุงตัวเมื่อเสียหลัก (Stepping strategy)
นอกจากนี้ แนวทางเวชปฏิบัติของสมาคมโรคหัวใจและโรคหลอดเลือดสมองแห่งสหรัฐอเมริกา (AHA/ASA ปี 2016) ยังแนะนำให้ประเมินความเสี่ยงการล้มด้วยแบบประเมินมาตรฐานก่อนให้ผู้ป่วยกลับบ้านทุกครั้ง
นี่คือเกณฑ์การประเมินและรายการตรวจสอบ 4 ข้อ ที่ครอบครัวสามารถนำไปใช้เช็กความพร้อมร่วมกับนักกายภาพบำบัดเพื่อป้องกันการหกล้มได้ทันที
1. เช็กคะแนน Berg Balance Scale (BBS): แบบประเมินการทรงตัวที่มีคะแนนเต็ม 56 คะแนน หากผู้ป่วยได้ต่ำกว่า 45 คะแนน ถือว่ามีความเสี่ยงสูงที่จะกลายเป็นผู้ป่วย Stroke ล้ม ต้องมีคนประคองตลอดเวลาเวลาเดิน
2. เช็กเวลา Timed Up and Go (TUG): ให้ผู้ป่วยลุกจากเก้าอี้ เดินไปข้างหน้า 3 เมตร หมุนตัวแล้วเดินกลับมานั่ง หากใช้เวลาเกิน 14 วินาที แปลว่ายังเสี่ยงต่อการล้มสูงมากในจังหวะหมุนตัว
3. ฝึกย้ายตัวและก้าวข้ามสิ่งกีดขวาง 30 นาที/วัน: ก่อนกลับบ้าน ต้องฝึกการลุกนั่งจากเตียงที่มีความสูงเท่าเตียงที่บ้านจริง ฝึกก้าวข้ามสิ่งกีดขวางจำลองความสูง 5-10 เซนติเมตร วันละ 20-30 ครั้ง เพื่อแก้ปัญหาเดินสะดุด
4. ปรับบ้าน 4 จุดเสี่ยง: รื้อพรมเช็ดเท้าแบบลื่นออกทั้งหมด ติดราวจับรูปตัว L ในห้องน้ำข้างโถสุขภัณฑ์ ติดไฟเซนเซอร์อัตโนมัติตามทางเดินไปห้องน้ำตอนกลางคืน และปรับความสูงของเตียงให้อยู่ในระดับที่ผู้ป่วยนั่งห้อยขาแล้วฝ่าเท้าวางราบกับพื้นพอดี (ข้อพับเข่างอ 90 องศา)
การเข้าพักใน ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ก่อนกลับบ้านจริง ช่วยลดโอกาสล้มได้เพราะเป็นการสร้างสะพานเชื่อมระหว่างโรงพยาบาลกับบ้าน ผ่านการฝึกกล้ามเนื้อและการทรงตัวแบบเข้มข้นทุกวัน
หลายครอบครัวตัดสินใจรับผู้ป่วยออกจากโรงพยาบาลระดับตติยภูมิทันทีที่พ้นระยะวิกฤต ทั้งที่คะแนน Barthel Index (แบบประเมินความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน) ยังต่ำกว่า 60 คะแนน และผู้ป่วยยังทรงตัวขณะยืนไม่ได้
การใช้บริการ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ในช่วง Golden Period (3-6 เดือนแรก) จะช่วยให้ผู้ป่วยได้รับการฝึกเดินและฝึกย้ายตัวในสภาพแวดล้อมที่ปลอดภัย จนกว่ากล้ามเนื้อและสมองจะพร้อมรับมือกับสภาพบ้านจริง
อย่างที่ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งก่อตั้งเมื่อปี 2563 โดย กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (ใบอนุญาต กภ.9032) จาก ม.มหิดล และทีมงานที่มีประสบการณ์กว่า 10 ปี ได้ใช้แนวทางการฟื้นฟูแบบเข้มข้น
ที่นี่จัดโปรแกรมกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชัน/วัน ตามการประเมินของนักกายภาพบำบัดแบบ 1:1 ร่วมกับผู้ช่วยดูแลอย่างใกล้ชิด เพื่อฝึกตั้งแต่การลุกนั่ง การถ่ายน้ำหนัก ไปจนถึงการเดินข้ามสิ่งกีดขวาง
จากการดูแลผู้ป่วยแล้วกว่า 5,000 ครอบครัว และผู้ป่วย Stroke กว่า 2,000 ราย ใน 9 สาขาทั่วกรุงเทพ พบว่า 87% ของผู้ป่วยที่เข้ามาขณะเดินไม่ได้ กลับมาเดินได้ก่อนจำหน่าย ซึ่งการเดินได้มั่นคงก่อนกลับบ้านคือกุญแจสำคัญที่สุดในการลดสถิติการหกล้ม
การป้องกันการหกล้มที่ดีที่สุด ไม่ใช่การห้ามผู้ป่วยเดิน แต่คือการฝึกให้ผู้ป่วยเดินและทรงตัวได้แข็งแรงพอ ก่อนที่จะก้าวเท้ากลับเข้าบ้าน
สรุปแล้ว สถิติผู้ป่วย Stroke ล้ม 73% ในปีแรก ไม่ใช่ตัวเลขที่เกิดขึ้นเพราะความโชคร้าย แต่เกิดจากช่องว่างระหว่างความพร้อมของร่างกายกับสภาพแวดล้อมที่บ้าน
หากเราประเมินความเสี่ยงให้แม่นยำ ปรับบ้านให้ปลอดภัย และเตรียมร่างกายผู้ป่วยที่ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ให้แข็งแรงพอก่อนกลับบ้าน เราก็สามารถเปลี่ยนบ้านให้เป็นพื้นที่ปลอดภัย ไม่ใช่พื้นที่เสี่ยงภัยสำหรับคนที่เรารักได้ครับ
ต้องสังเกตอาการอย่างใกล้ชิดในช่วง 24-48 ชั่วโมงแรก หากผู้ป่วยทานยาละลายลิ่มเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือดอยู่ จะมีความเสี่ยงเกิดภาวะเลือดออกในสมองได้แม้หัวจะกระแทกเพียงเบาๆ หากมีอาการปวดหัวรุนแรง อาเจียน ซึมลง หรือแขนขาอ่อนแรงมากขึ้น ต้องรีบนำส่งโรงพยาบาลทันที
ผู้ป่วย Stroke ที่ยังทรงตัวไม่ดีควรเริ่มต้นด้วยไม้เท้าแบบ 3 ขา หรือ 4 ขา (Tripod หรือ Quad cane) เพราะมีฐานรองรับน้ำหนักที่กว้างกว่าไม้เท้าขาเดียว อย่างไรก็ตาม ห้ามใช้รถเข็นหัดเดินแบบ 4 ล้อ (Walker) หากผู้ป่วยมีแขนอ่อนแรงครึ่งซีก เพราะผู้ป่วยจะใช้มือจับได้ข้างเดียว ทำให้รถเข็นพลิกคว่ำและล้มได้ง่ายกว่าเดิม
ค่าบริการดูแลและที่พักของแสนปิติเริ่มต้นที่ 30,000 บาท/เดือน โดยค่ากายภาพบำบัดคิดแยกตามโปรแกรมความเข้มข้นที่ประเมินให้เหมาะกับอาการของผู้ป่วยแต่ละราย (เช่น โปรแกรมฝึกเข้มข้น 2-3 เซสชัน/วัน) เพื่อให้มั่นใจว่าผู้ป่วยจะมีพัฒนาการด้านการทรงตัวที่ปลอดภัยก่อนกลับไปใช้ชีวิตที่บ้าน
จัดทำโดย ศูนย์ฟื้นฟูโรคหลอดเลือดสมอง แสนปิติ 9 สาขา กรุงเทพฯ และปริมณฑล