Stroke ของผู้หญิง: ทำไมอาการถึงไม่เหมือนผู้ชาย และมา ER ช้า?

รู้หรือไม่? Stroke ในผู้หญิงมีอาการต่างจากผู้ชาย อาจทำให้มาศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองช้ากว่า

ทุก 4 นาที มีคนไทย 1 คนเป็น Stroke

ในปี 2021 Stroke เป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับ 2 ของโลก และเป็นสาเหตุของความพิการอันดับ 1 (WHO, 2021) แต่ที่น่าสนใจกว่านั้นคือ 'อาการ' ของ Stroke อาจไม่ได้เหมือนกันทุกคน โดยเฉพาะระหว่างเพศชายและหญิง

ผู้หญิงมีโอกาสเสียชีวิตจาก Stroke มากกว่าผู้ชาย และแนวโน้มความพิการก็สูงกว่าด้วย สิ่งนี้เป็นประเด็นที่นักวิจัยทั่วโลกให้ความสนใจ

Stereotype ของอาการ Stroke: Fast และปากเบี้ยว แขนอ่อนแรง

เรามักจะคุ้นเคยกับคำว่า 'FAST' เพื่อจดจำอาการของ Stroke ซึ่งได้แก่ Face drooping (ใบหน้าอ่อนแรง), Arm weakness (แขนอ่อนแรง), Speech difficulty (พูดลำบาก), Time to call 911 (ถึงเวลาโทรฉุกเฉิน)

อาการเหล่านี้เป็นอาการทั่วไปที่พบได้บ่อยในทั้งสองเพศ แต่มีงานวิจัยชี้ว่า ผู้หญิงมักมีอาการ 'ไม่ปกติ' เพิ่มเข้ามา ซึ่งอาจทำให้แพทย์หรือตัวผู้ป่วยเองเข้าใจผิดว่าไม่ใช่ Stroke

เบื้องหลังความต่าง: ฮอร์โมนและชีววิทยา

นักวิจัยเชื่อว่าความแตกต่างนี้มีรากฐานมาจากความแตกต่างทางชีววิทยาระหว่างเพศ รวมถึงอิทธิพลของฮอร์โมนเพศหญิง เช่น เอสโตรเจน

ฮอร์โมนเหล่านี้มีบทบาทต่อระบบหลอดเลือดและสมอง ซึ่งอาจส่งผลต่อรูปแบบการเกิดและอาการของ Stroke ที่แตกต่างกันไป

อาการ Stroke ในผู้หญิงที่ 'ไม่เหมือน' ในตำรา

งานวิจัยโดย Bushnell et al. (2014) ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Stroke (AHA Statement) ชี้ให้เห็นว่าผู้หญิงมักจะมีอาการ atypical หรือ non-traditional Stroke symptoms เพิ่มขึ้นจากอาการ FAST ทั่วไป

อาการเหล่านี้ได้แก่ สับสน (confusion), การเปลี่ยนแปลงสภาวะจิตใจ (altered mental status), เหนื่อยล้าอย่างรุนแรง (profound fatigue), อาการคล้ายเป็นไข้ (flu-like symptoms), และอาการสะอึกหรือคลื่นไส้ (hiccups or nausea)

มีผู้หญิงจำนวนมากที่มาโรงพยาบาลด้วยอาการเหล่านี้เพียงอย่างเดียว หรือมีอาการ FAST ร่วมด้วย แต่ถูกกลบด้วยอาการ atypical เหล่านี้

ทำไมอาการ atypical ถึงเป็นอันตราย?

อาการที่ไม่ชัดเจนเหล่านี้ทำให้ทั้งผู้ป่วยและบุคลากรทางการแพทย์อาจวินิจฉัยล่าช้า เนื่องจากไม่ตรงกับภาพจำของ Stroke ที่คุ้นเคย

จากงานวิจัยของ Reeves et al. (2008) สรุปว่าผู้หญิงมักใช้เวลานานกว่าผู้ชายในการโทรแจ้งเหตุฉุกเฉิน หรือเดินทางมาถึงห้องฉุกเฉิน หลังจากมีอาการ Stroke

สิ่งนี้แปลว่าผู้หญิงอาจพลาดโอกาสทองในการรับการรักษาด้วยยาละลายลิ่มเลือด (tPA) ซึ่งมีประสิทธิภาพสูงสุดภายใน 4.5 ชั่วโมงแรกหลังจากเกิดอาการ

การรับรู้ที่แตกต่าง: ปัญหาที่ไม่ใช่แค่ทางชีววิทยา

บางส่วนของความล่าช้าอาจจะมาจากปัจจัยทางสังคมและจิตวิทยา เช่น ผู้หญิงมีแนวโน้มที่จะเพิกเฉยหรือมองข้ามอาการของตนเอง โดยเฉพาะอย่างยิ่งหากอาการเหล่านั้นดูเหมือน 'ไม่รุนแรง' หรือ 'เป็นเรื่องปกติ' ของการใช้ชีวิต

ความเข้าใจที่ว่า Stroke เป็นโรคของผู้สูงอายุ หรือโรคของผู้ชาย (ซึ่งไม่จริง) ก็มีส่วนทำให้การตระหนักรู้ในกลุ่มผู้หญิงน้อยลง

สิ่งที่ผู้หญิงควรรู้ (และทุกคนควรรู้เกี่ยวกับ Stroke)

1. ตระหนักถึงความเสี่ยง: ผู้หญิงมีความเสี่ยงต่อ Stroke ตลอดช่วงชีวิต รวมถึงปัจจัยเฉพาะ เช่น การตั้งครรภ์ การใช้ยาคุมกำเนิด และวัยหมดประจำเดือน

2. สังเกตอาการผิดปกติทั้งหมด: ไม่ใช่แค่อาการ FAST แต่ให้ระวังอาการอื่น ๆ เช่น สับสน, เหนื่อยผิดปกติ, คลื่นไส้/อาเจียน, สะอึก ที่เกิดขึ้นอย่างเฉียบพลัน

3. อย่าลังเลที่จะขอความช่วยเหลือ: หากสงสัย ให้รีบไปโรงพยาบาลทันที 'เวลาคือสมอง' เป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่ง

เมื่อผ่านพ้นวิกฤตเฉียบพลัน การฟื้นฟูก็มีความสำคัญไม่แพ้กัน

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ เราดูแลผู้ป่วย Stroke มากว่า 5,000 ครอบครัว มีประสบการณ์กว่า 10 ปี ด้วย 9 สาขาในกรุงเทพฯ

เราออกแบบโปรแกรม กายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน โดยนักกายภาพบำบัด (PT 1:1) และผู้ช่วย พร้อมอุปกรณ์ที่ทันสมัย เพื่อให้ผู้ป่วยในทุกเพศทุกวัยได้รับการฟื้นฟูอย่างเห็นผล

สำหรับผู้หญิงที่เป็น Stroke การฟื้นฟูที่เหมาะสมจะช่วยให้กลับมาใช้ชีวิตได้ใกล้เคียงปกติที่สุด แม้ในช่วงแรกจะมีอาการผิดปกติที่ทำให้การวินิจฉัยล่าช้าไปบ้าง

โปรแกรมฟื้นฟูของเราเริ่มต้นที่ 30,000 บาทต่อเดือน โดย กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (กภ.9032) จาก ม.มหิดล เป็นผู้ก่อตั้งและดูแลมาตรฐานการรักษา

การรู้เท่าทันอาการของ Stroke โดยเฉพาะในผู้หญิง จะช่วยลดความล่าช้าในการรักษา และเพิ่มโอกาสในการฟื้นตัวอย่างเต็มที่ได้