NG Tube หลัง Stroke: เมื่อไรจึงจะถึงเวลา 'ถอดสาย'?

สายให้อาหาร (NG Tube) จำเป็นสำหรับผู้ป่วย Stroke แต่จะถอดได้เมื่อไหร่? ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองมีคำตอบ.

ทุกปี ผู้ป่วย Stroke จำนวนมากทั่วโลก ต้องรับการดูแลด้วยสายให้อาหารทางจมูก (NG Tube)

นี่ไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย เพราะการใส่สายให้อาหารเป็นเหมือนเส้นชีวิตในระยะวิกฤต แต่ก็มาพร้อมกับความกังวลว่าเมื่อไหร่จะสามารถกลับมากินอาหารเองได้

ทำไม Stroke ถึงต้องใส่ NG Tube?

เมื่อเกิด Stroke สมองบางส่วนอาจเสียหายไป ซึ่งควบคุมกลไกการกลืนอาหาร

ผู้ป่วยประมาณ 30-50% มีภาวะกลืนลำบาก (dysphagia) ซึ่งเสี่ยงต่อการสำลักอาหารเข้าปอด (aspiration pneumonia) ซึ่งอาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้

AHA/ASA Guidelines (2018) แนะนำให้คัดกรองภาวะกลืนลำบากในผู้ป่วย Stroke ทุกรายก่อนให้อาหารหรือยาทางปาก เพื่อลดความเสี่ยงการสำลัก

การใส่ NG Tube จึงเป็นทางออกชั่วคราว เพื่อให้ผู้ป่วยได้รับสารอาหารและยาที่จำเป็น โดยไม่เสี่ยงต่อการสำลัก

การใส่ NG Tube ดีกว่ากินเองได้จริงหรือ?

งานวิจัย FOOD Trial (Feeding via nasogastric tube in patients with acute stroke) ซึ่งตีพิมพ์ในวารสาร The Lancet ปี 2005 ได้ศึกษาเรื่องนี้

งานวิจัยนี้เปรียบเทียบผู้ป่วยที่ได้รับสารอาหารทาง NG Tube กับผู้ที่กินเอง โดยพิจารณาผลลัพธ์ด้านการเสียชีวิตและภาวะพึ่งพา

ผลการศึกษาพบว่า การให้อาหารทาง NG Tube ในผู้ป่วย Stroke ที่มีภาวะกลืนลำบาก ไม่ได้ลดอัตราการเสียชีวิตหรือภาวะพึ่งพาเมื่อเทียบกับการกินเอง (ในกลุ่มที่กลืนได้) แต่จะช่วยเรื่องโภชนาการและป้องกันการสำลักสำหรับผู้ที่กลืนไม่ได้เลย

ดังนั้น NG Tube จึงเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับผู้ป่วยที่กลืนอาหารได้ไม่เพียงพอหรือมีความเสี่ยงสำลักสูงในช่วงแรก

เมื่อไหร่คือสัญญาณที่บอกว่า 'พร้อมถอด NG Tube'?

การถอดสายให้อาหารไม่ได้มีเกณฑ์ตายตัว แต่ต้องพิจารณาจากหลายปัจจัยทางการแพทย์

สิ่งสำคัญที่สุดคือความสามารถในการกลืนของผู้ป่วย

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง อย่างเช่นที่แสนปิติที่มีประสบการณ์ดูแลผู้ป่วยกว่า 5,000 ครอบครัว จะมีการประเมินอย่างละเอียดโดยนักบำบัดการกลืน (Speech-Language Pathologist: SLP)

เกณฑ์การถอด NG Tube หลักๆ

1. ทดสอบการกลืน (Swallowing Assessment): SLP จะทำการทดสอบการกลืนอย่างละเอียด เช่น Modified Barium Swallow (MBS) หรือ Fiberoptic Endoscopic Evaluation of Swallowing (FEES)

มีเป้าหมายเพื่อดูว่าผู้ป่วยสามารถกลืนอาหารชนิดใดได้โดยไม่สำลัก มีการรั่วไหลลงหลอดลมหรือไม่

2. ความสามารถในการกลืนที่เพียงพอ: ผู้ป่วยต้องสามารถกลืนอาหารได้ในปริมาณที่เพียงพอต่อความต้องการทางโภชนาการและน้ำ

โดยไม่มีการสำลัก หรือมีเพียงเล็กน้อยที่ควบคุมได้

3. ความร่วมมือของผู้ป่วย: ผู้ป่วยต้องมีสติ สื่อสารได้ และให้ความร่วมมือในการรับประทานอาหาร เพื่อความปลอดภัย

4. สุขภาพโดยรวม: ต้องไม่มีภาวะแทรกซ้อนรุนแรงอื่นๆ ที่ส่งผลต่อการกลืน เช่น ปอดอักเสบ ไข้ หรือภาวะหัวใจล้มเหลว

5. การฝึกกลืน: นักบำบัดการกลืนจะมีการฝึกกลืนอย่างเข้มข้น เพื่อเสริมสร้างกล้ามเนื้อและเทคนิคการกลืนให้มีประสิทธิภาพ

ระยะเวลาในการถอด NG Tube

Gomes et al. ใน Cochrane Review ปี 2014 ระบุว่า การฟื้นฟูภาวะกลืนลำบากควรเริ่มต้นแต่เนิ่นๆ

ผู้ป่วยส่วนใหญ่ที่ฟื้นตัวดีขึ้น มักจะสามารถถอด NG Tube ได้ภายใน 1-2 สัปดาห์ถึง 1 เดือนหลัง Stroke

บางรายอาจใช้เวลาหลายเดือน ขึ้นอยู่กับความรุนแรงของ Stroke และการตอบสนองต่อการฟื้นฟู

ผู้ป่วยที่ได้รับกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชัน/วัน ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ มักจะแสดงพัฒนาการด้านการกลืนได้ดีขึ้นเร็ว

ประสบการณ์กว่า 10 ปีของศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง บ่งชี้ว่าการฟื้นฟูอย่างถูกวิธีและต่อเนื่องเป็นกุญแจสำคัญ

บทบาทของศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง

การดูแลผู้ป่วย Stroke ที่มี NG Tube ต้องอาศัยทีมสหวิชาชีพ

นักกายภาพบำบัดจะช่วยฟื้นฟูความแข็งแรงของร่างกาย, นักกิจกรรมบำบัดจะช่วยเรื่องกิจวัตรประจำวัน และนักบำบัดการกลืนจากทีม SLP จะดูแลเรื่องการกลืนโดยตรง

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งมี 9 สาขาในกรุงเทพฯ และมี กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล ผู้ก่อตั้งจาก ม.มหิดล เป็นผู้นำ

เรามีโปรแกรมการฟื้นฟูที่เข้มข้น มีนักกายภาพบำบัด 1:1 พร้อมผู้ช่วย เพื่อให้การประเมินและการฝึกกลืนเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด

การลงทุนในการฟื้นฟู เช่น แพ็คเกจเริ่มต้น 30,000 บาท/เดือน อาจไม่แพงเลย เมื่อแลกกับการได้กลับมาทานอาหารเอง และมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น

Insight: จาก NG Tube สู่การกินเอง

การเห็นผู้ป่วย Stroke ที่เคยต้องพึ่งสายให้อาหาร สามารถกลับมาทานอาหารทางปากได้เองอีกครั้ง เป็นความสำเร็จที่ยิ่งใหญ่ของทั้งผู้ป่วยและทีมผู้ดูแล

มันไม่ใช่แค่เรื่องทางกายภาพ แต่ยังหมายถึงการกลับมาได้ซึ่งศักดิ์ศรีและความสุขในการใช้ชีวิต

การฟื้นฟูภาวะกลืนลำบากหลัง Stroke คือการท้าทายขีดจำกัดของสมองและร่างกาย

และด้วยการทำงานร่วมกันของทีมผู้เชี่ยวชาญ ทำให้เป้าหมายนี้เป็นจริงได้เสมอ