FES: เมื่อไฟฟ้า คือภาษาสื่อสารกับกล้ามเนื้อที่ถูกลืม

รู้หรือไม่ว่า FES (Functional Electrical Stimulation) หรือการกระตุ้นไฟฟ้า สามารถช่วยฟื้นฟูกล้ามเนื้อที่อ่อนแรงหลังโรคหลอดเลือดสมองได้อย่างไร? นี่คือเทคโนโลยีฟื้นฟูที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองหลายแห่งนำมาใช้.

ทุกๆ 4 นาที มีคนไทย 1 คนที่ต้องเผชิญกับโรคหลอดเลือดสมอง หรือ Stroke

ตัวเลขจากกรมควบคุมโรคนี้ไม่เพียงบ่งบอกถึงความรุนแรงของโรค แต่ยังรวมถึงผลกระทบที่ตามมา ซึ่งมักจะทิ้งร่องรอยของความอ่อนแรงและอัมพาตไว้

แต่จะเกิดอะไรขึ้น ถ้ามีเทคโนโลยีที่สามารถ 'สื่อสาร' โดยตรงกับกล้ามเนื้อที่สมองสั่งไม่ได้ ให้พวกมันกลับมาทำงานได้อีกครั้ง?

เมื่อสมอง 'เงียบ' กล้ามเนื้อก็ 'นิ่ง'

หลังภาวะ Stroke ส่วนของสมองที่ควบคุมการเคลื่อนไหวอาจเสียหาย

นั่นหมายความว่า แม้กล้ามเนื้อจะยังสมบูรณ์ แต่คำสั่งจากสมองที่จะไปถึงกล้ามเนื้อเหล่านั้นกลับถูกปิดกั้น ทำให้เกิดภาวะอ่อนแรงหรืออัมพาต

ผู้ป่วยหลายคนจึงพบกับความยากลำบากในการขยับแขนขา หรือแม้แต่การก้าวเดิน

FES: รหัสลับสู่การเคลื่อนไหว

นี่คือจุดที่ FES (Functional Electrical Stimulation) หรือการกระตุ้นไฟฟ้าเพื่อการทำงาน เข้ามามีบทบาท

หลักการของ FES คือการใช้กระแสไฟฟ้าอ่อนๆ ไปกระตุ้นเส้นประสาทที่ควบคุมกล้ามเนื้อโดยตรง

ทำให้กล้ามเนื้อเกิดการหดตัวและคลายตัวในลักษณะที่ต้องการ แม้สมองจะยังส่งคำสั่งได้ไม่เต็มที่

เปรียบเสมือนการใช้ 'รีโมทคอนโทรล' ชั่วคราว เพื่อให้กล้ามเนื้อกลับมาทำงานในแบบที่ควรจะเป็น

งานวิจัยระดับโลกยืนยันประสิทธิภาพ

ไม่ใช่แค่แนวคิด แต่มีงานวิจัยรองรับประสิทธิภาพของ FES ในการฟื้นฟูผู้ป่วย Stroke

Cochrane Review ซึ่งเป็นการวิเคราะห์งานวิจัยจำนวนมาก ระบุว่า FES มีแนวโน้มช่วยปรับปรุงความแข็งแรงของกล้ามเนื้อและการทำงานของแขนขาด้านบนและด้านล่างได้

งานวิจัยโดย Eraifej et al. (2017) ที่ตีพิมพ์ใน Cochrane Database of Systematic Reviews ได้รวบรวมข้อมูลจาก 65 การศึกษาที่เกี่ยวข้องกับ FES ในผู้ป่วย Stroke จำนวนรวมกว่า 2,400 คน

ผลสรุปพบว่า FES สามารถช่วยลดความผิดปกติของการเคลื่อนไหว (Motor impairment) และเพิ่มความสามารถในการเคลื่อนไหวที่ใช้งานได้จริง (Activities of daily living) โดยเฉพาะอย่างยิ่งในการฟื้นฟูแขนขาข้างที่อ่อนแรง

นอกจากนี้ ในปี 2015 งานวิจัยของ Knutson et al. ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Stroke ยังชี้ให้เห็นว่า FES สามารถช่วยลดความรุนแรงของภาวะเท้าตก (Foot Drop) ซึ่งเป็นปัญหาที่พบบ่อยในผู้ป่วย Stroke

โดย FES จะกระตุ้นกล้ามเนื้อหน้าแข้งให้ยกปลายเท้าขึ้นในขณะก้าวเดิน ทำให้ลดความเสี่ยงในการสะดุดล้มและช่วยให้การเดินมีความมั่นคงมากขึ้น

FES ทำงานอย่างไรในทางปฏิบัติ?

นักกายภาพบำบัดจะวางแผ่นอิเล็กโทรด (Electrodes) บริเวณกล้ามเนื้อเป้าหมายที่ต้องการกระตุ้น

จากนั้นจะตั้งค่าความถี่และความแรงของกระแสไฟฟ้าให้เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละราย เพื่อให้เกิดการหดตัวของกล้ามเนื้อที่ถูกต้องตามรูปแบบการเคลื่อนไหว

เช่น การกระตุ้นกล้ามเนื้อเพื่อช่วยยกแขนขึ้น การกำมือ หรือการช่วยยกปลายเท้าในขณะเดิน

การฝึกด้วย FES มักจะทำร่วมกับการเคลื่อนไหวที่ตั้งใจ เช่น ผู้ป่วยพยายามยกขา และ FES จะช่วยเสริมให้กล้ามเนื้อทำงานได้ดีขึ้น

มากกว่าแค่การกระตุ้นกล้ามเนื้อ

สิ่งที่น่าสนใจคือ FES ไม่ได้แค่ทำให้กล้ามเนื้อเคลื่อนไหวเท่านั้น

แต่ยังเป็นการส่งสัญญาณย้อนกลับไปยังสมอง (Sensory feedback) ว่า 'กล้ามเนื้อนี้กำลังทำงานอยู่นะ'

การทำซ้ำๆ ช่วยให้สมองเริ่ม 'เรียนรู้' ที่จะกลับมาควบคุมกล้ามเนื้อส่วนนั้นได้อีกครั้งในระยะยาว

นี่คือหลักการ Neuroplasticity หรือความสามารถของสมองในการปรับตัวและสร้างการเชื่อมต่อใหม่ๆ

เลือกศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองที่ใช่

การฟื้นฟูผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองเป็นเรื่องที่ต้องอาศัยความเชี่ยวชาญและเทคโนโลยีที่เหมาะสม

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ เราเข้าใจถึงความสำคัญของการใช้เทคโนโลยีอย่าง FES ร่วมกับการทำกายภาพบำบัดเข้มข้น

โดยนักกายภาพบำบัดของเรา อาทิ กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (กภ.9032) จาก ม.มหิดล ผู้เป็นผู้ก่อตั้ง ได้นำประสบการณ์กว่า 10 ปี และการดูแลผู้ป่วยกว่า 5,000 ครอบครัว มาออกแบบโปรแกรมฟื้นฟูที่ตอบโจทย์

เรามีทีม PT 1:1 พร้อมผู้ช่วย และการทำกายภาพบำบัดถึง 2-3 เซสชันต่อวัน เพื่อให้ผู้ป่วยได้รับการฟื้นฟูอย่างเต็มที่

การลงทุนกับการฟื้นฟูหลัง Stroke คือการลงทุนใน 'คุณภาพชีวิต' ที่เราสามารถเรียกคืนมาได้

FES เป็นเพียงหนึ่งในเทคโนโลยีที่พิสูจน์แล้วว่าสามารถช่วยลดช่องว่างระหว่าง 'สมอง' ที่บาดเจ็บ กับ 'กล้ามเนื้อ' ที่พร้อมจะกลับมาทำงาน

เพื่อให้ผู้ป่วยทุกคนมีโอกาสได้ก้าวเดินไปข้างหน้าอีกครั้ง ด้วยความหวังและศักยภาพที่ซ่อนอยู่