FES: กระแสไฟฟ้า เปลี่ยนกล้ามเนื้ออ่อนแรงให้กลับมาทำงาน?

FES หรือ Functional Electrical Stimulation คืออะไร? ทำไมเทคโนโลยีนี้จึงเข้ามาเป็นอาวุธสำคัญใน ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง สำหรับผู้ป่วย Stroke ที่มีกล้ามเนื้ออ่อนแรง

เคยสงสัยไหมว่า อะไรจะเกิดขึ้นถ้าสมองสั่งการกล้ามเนื้อไม่ได้ แต่กล้ามเนื้อยังทำงานได้อยู่?

นี่คือความท้าทายที่ผู้ป่วย Stroke จำนวนมากต้องเผชิญ หลังเส้นเลือดในสมองมีปัญหา สัญญาณจากสมองไม่สามารถเดินทางไปถึงกล้ามเนื้อ ทำให้แขนขาอ่อนแรง หรือแม้แต่เคลื่อนไหวไม่ได้

แต่เทคโนโลยีหนึ่งที่ชื่อว่า FES หรือ Functional Electrical Stimulation กำลังเข้ามาเปลี่ยนเกมนี้

FES ทำงานอย่างไร? เมื่อสมองไม่ส่งสัญญาณ FES ส่งแทน

จินตนาการว่าร่างกายเราเป็นเหมือนบ้านที่มีสายไฟเชื่อมจากแผงควบคุม (สมอง) ไปยังหลอดไฟ (กล้ามเนื้อ)

เมื่อเกิด Stroke สายไฟเส้นนั้นอาจขาด ทำให้สมองสั่งการให้หลอดไฟติดไม่ได้ แม้หลอดไฟจะไม่ได้เสีย

FES คือการนำกระแสไฟฟ้าอ่อนๆ ไปกระตุ้นกล้ามเนื้อโดยตรง ผ่านการติดแผ่นอิเล็กโทรดบนผิวหนัง

กระแสไฟฟ้านี้จะทำหน้าที่เลียนแบบสัญญาณจากสมอง ทำให้กล้ามเนื้อหดตัวและคลายตัวได้ตามต้องการ

พูดง่ายๆ คือ มันเป็นการ 'ลัดวงจร' สัญญาณ แทนที่สมองจะส่งไฟ FES ก็ใส่ไฟเล็กๆ เข้าไปที่กล้ามเนื้อโดยตรงแทน

เป้าหมายคือ เพื่อให้กล้ามเนื้อเรียนรู้การทำงานอีกครั้ง และกระตุ้นการเชื่อมโยงของระบบประสาทที่หลงเหลืออยู่ ให้ทำงานได้ดีขึ้น

FES ใช้กับอะไรได้บ้าง? ขยับแขน ยกเท้า

เทคโนโลยี FES ถูกนำมาใช้ในการฟื้นฟูผู้ป่วย Stroke หลากหลายรูปแบบ เพื่อช่วยในการเคลื่อนไหวที่เคยสูญเสียไป

เช่น ช่วยยกปลายเท้าขึ้นขณะเดิน (Foot Drop) ซึ่งเป็นปัญหาที่พบบ่อยในผู้ป่วย Stroke ทำให้เดินลำบากและเสี่ยงต่อการสะดุดล้ม

หรือช่วยในการเคลื่อนไหวแขนและมือ เช่น การเหยียดงอนิ้วมือและข้อมือ เพื่อเพิ่มความสามารถในการหยิบจับสิ่งของ

การฝึกในรูปแบบนี้จะทำไปพร้อมกับการเคลื่อนไหวที่ผู้ป่วยพยายามจะทำ เช่น การก้าวเท้า หรือพยายามหยิบของ โดย FES จะช่วยเสริมแรงกระตุ้นในจังหวะที่เหมาะสม

งานวิจัยบอกอะไร? FES ช่วยปรับปรุงการทำงานของระบบประสาท

ไม่ใช่แค่การกระตุ้นกล้ามเนื้อให้ทำงานชั่วคราว แต่ FES ยังมีผลต่อการทำงานของระบบประสาทด้วย

งานวิจัยจาก Knutson และคณะ ในปี 2015 ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Stroke พบว่า การใช้ FES ไม่เพียงช่วยเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ แต่ยังกระตุ้นให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางระบบประสาทที่เรียกว่า 'Neuroplasticity'

Neuroplasticity คือความสามารถของสมองในการปรับเปลี่ยนและสร้างการเชื่อมต่อใหม่ๆ สิ่งนี้สำคัญมากในการฟื้นตัวหลัง Stroke

และที่สำคัญ Eraifej และคณะ ในปี 2017 ได้เผยแพร่ผลการทบทวนงานวิจัยแบบ Cochrane Review ซึ่งเป็นการรวบรวมและวิเคราะห์งานวิจัยจำนวนมากเกี่ยวกับ FES สำหรับผู้ป่วย Stroke

ผลการวิจัยชี้ว่า FES มีประสิทธิผลในการช่วยฟื้นฟูการทำงานของแขน ขา และการทรงตัวในผู้ป่วย Stroke ได้ดีกว่าการบำบัดแบบปกติ

การกระตุ้นกล้ามเนื้อซ้ำๆ และถูกจังหวะด้วย FES ทำให้สมองและกล้ามเนื้อ 'เรียนรู้' การทำงานร่วมกันอีกครั้ง

การฟื้นฟูด้วย FES ต้องทำอย่างไร? เข้มข้นและต่อเนื่อง

การใช้ FES เพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดนั้น ต้องอยู่ภายใต้การดูแลของนักกายภาพบำบัดผู้เชี่ยวชาญ และต้องทำอย่างสม่ำเสมอและเข้มข้น

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งมีประสบการณ์ดูแลผู้ป่วย Stroke มากว่า 10 ปี และมีถึง 9 สาขาในกรุงเทพฯ

ได้นำ FES เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งในโปรแกรมการฟื้นฟู เพื่อให้ผู้ป่วยได้รับการบำบัดที่มีประสิทธิภาพสูงสุด

โปรแกรมกายภาพบำบัดที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ มักจะมีความเข้มข้นสูง โดยจัด 2-3 เซสชันต่อวัน พร้อมนักกายภาพบำบัดแบบ 1:1 และผู้ช่วย

คุณ กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (กภ.9032) ผู้ก่อตั้งศูนย์และนักกายภาพบำบัดจาก ม.มหิดล เน้นย้ำถึงความสำคัญของการผสมผสานเทคโนโลยีเข้ากับการบำบัดแบบบุคคล

การลงทุนกับการฟื้นฟูด้วยเทคโนโลยีอย่าง FES จึงเป็นการลงทุนที่คุ้มค่า เพื่อให้ผู้ป่วยกว่า 5,000 ครอบครัว ที่ แสนปิติ เคยดูแล ได้กลับไปใช้ชีวิตได้อย่างมีคุณภาพ

FES ไม่ใช่แค่ 'เครื่องมือ' แต่คือ 'โอกาส'

FES ไม่ได้เป็นเพียงแค่เครื่องมือที่กระตุ้นกล้ามเนื้อให้เคลื่อนไหวได้ชั่วคราว

แต่มันคือเทคโนโลยีที่ช่วย 'เปิดโอกาส' ให้กับกล้ามเนื้อและสมอง ได้เรียนรู้และสร้างการเชื่อมโยงใหม่ๆ

เป็นการนำไฟฟ้ามาเป็นสะพานเชื่อมระหว่างสมองที่บาดเจ็บ กับกล้ามเนื้อที่ยังทำงานได้ เพื่อจุดประกายความหวังในการฟื้นฟูอีกครั้ง

ในโลกของการฟื้นฟูหลัง Stroke ที่เต็มไปด้วยความท้าทาย 'ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง' ที่นำเทคโนโลยีอย่าง FES มาใช้ จึงเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยได้อย่างแท้จริง