FES กระตุ้นไฟฟ้า: สั่งกล้ามเนื้อให้ทำงาน เมื่อสมองสั่งไม่ได้?

เมื่อสมองสั่งงานไม่ได้ กล้ามเนื้อจึงนิ่งสนิท เจาะลึกเทคโนโลยี FES กระตุ้นไฟฟ้า Stroke ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองใช้ปลุกเส้นประสาท

รู้ไหมครับว่า กว่า 80% ของผู้รอดชีวิตจากโรคหลอดเลือดสมอง หรือ Stroke ต้องเจอกับภาวะแขนขาอ่อนแรง

สิ่งที่น่าอึดอัดใจที่สุดของผู้ป่วยกลุ่มนี้ ไม่ใช่การที่กล้ามเนื้อของพวกเขาพังเสียหาย

แต่เป็นความรู้สึกที่ว่า “พยายามสั่งให้ยกมือแทบตาย แต่มือกลับนิ่งสนิท”

ที่เป็นแบบนี้ เพราะกล้ามเนื้อที่แขนและขายังคงปกติทุกอย่าง เพียงแต่ “สายไฟ” ที่เชื่อมคำสั่งจากสมองลงมายังกล้ามเนื้อมันขาดสะบั้นลง

คำถามที่น่าสนใจคือ ในเมื่อสมองส่งกระแสไฟฟ้าลงมาสั่งงานไม่ได้ เราจะใช้กระแสไฟฟ้าจากภายนอก เข้าไปช่วยสั่งงานแทนชั่วคราวได้ไหม?

คำตอบคือ “ได้ครับ” และนี่คือจุดเริ่มต้นของเทคโนโลยีฟื้นฟูที่เรียกว่า FES

เมื่อสมองเปรียบเสมือนโรงไฟฟ้าที่สายส่งขาด

เพื่อให้เห็นภาพง่ายที่สุด ลองจินตนาการถึงหลอดไฟในบ้านของเราดูครับ

สมองของเราคือ “สวิตช์ไฟ” เส้นประสาทคือ “สายไฟ” และกล้ามเนื้อแขนขาคือ “หลอดไฟ”

ในวันที่เกิด Stroke เส้นเลือดในสมองตีบหรือแตก สิ่งที่พังไปคือสวิตช์ไฟและสายไฟบางส่วน

ต่อให้หลอดไฟ (กล้ามเนื้อ) จะยังดีอยู่แค่ไหน แต่ถ้าไม่มีกระแสไฟฟ้าวิ่งมาถึง หลอดไฟก็ไม่มีวันสว่าง

และถ้าเราปล่อยให้หลอดไฟไม่ทำงานนานๆ เข้า สิ่งที่ตามมาคือกล้ามเนื้อจะเริ่มฝ่อลีบ ข้อต่อเริ่มยึดติด และสมองก็จะค่อยๆ ลืมวิธีการสั่งงานแขนขาข้างนั้นไปอย่างถาวร

วงการแพทย์และศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองชั้นนำ จึงต้องหาวิธี “จั๊มป์ไฟ” เข้าไปที่กล้ามเนื้อโดยตรง เพื่อไม่ให้กล้ามเนื้อตายและรอวันที่สมองจะซ่อมแซมตัวเองเสร็จ

FES กระตุ้นไฟฟ้า Stroke คืออะไร?

FES ย่อมาจาก Functional Electrical Stimulation หรือแปลเป็นไทยง่ายๆ ว่า การกระตุ้นด้วยไฟฟ้าเพื่อการทำกิจกรรม

หลายคนอาจจะคุ้นเคยกับเครื่องกระตุ้นไฟฟ้าตามคลินิกกายภาพบำบัดทั่วไป ที่ติดแผ่นเจลแล้วปล่อยไฟซ่าๆ เพื่อลดอาการปวด

แต่ตัวนั้นเรียกว่า TENS ครับ ซึ่งทำหน้าที่แค่บล็อกสัญญาณความเจ็บปวด ไม่ได้ช่วยให้ขยับเขยื้อนได้

ในขณะที่ FES กระตุ้นไฟฟ้า Stroke จะถูกออกแบบมาให้ปล่อยคลื่นไฟฟ้าความถี่ต่ำ ในระดับที่เลียนแบบสัญญาณประสาทของมนุษย์จริงๆ

เมื่อนักกายภาพบำบัดแปะแผ่นนำไฟฟ้าลงบนกล้ามเนื้อเป้าหมาย เช่น กล้ามเนื้อกระดกข้อมือ หรือกล้ามเนื้อกระดกข้อเท้า แล้วปล่อยกระแสไฟฟ้าเข้าไป

ไฟฟ้าจากเครื่อง FES จะวิ่งผ่านผิวหนัง ไปกระตุ้นเส้นประสาทส่วนปลาย ทำให้กล้ามเนื้อหดตัวและเกิดการเคลื่อนไหวขึ้นมาจริงๆ

พูดง่ายๆ คือ เครื่องช่วยยกมือ ช่วยแบมือ หรือช่วยกระดกเท้าแทนสมองที่กำลังบาดเจ็บอยู่นั่นเอง

ความลับที่แท้จริง ไม่ใช่แค่ขยับกล้ามเนื้อ แต่คือการ 'ย้อนศร' ไปปลุกสมอง

ฟังดูเหมือนเครื่อง FES เป็นแค่ตัวช่วยพยุงอาการใช่ไหมครับ แต่ความจริงแล้ว ความมหัศจรรย์ของเทคโนโลยีฟื้นฟูตัวนี้ลึกซึ้งกว่านั้นมาก

หัวใจสำคัญของ FES ไม่ใช่การปล่อยไฟให้กล้ามเนื้อกระตุกเล่นๆ แต่เป็นการทำควบคู่ไปกับ “ความตั้งใจของผู้ป่วย” และ “การทำกิจกรรมจริง”

เช่น นักกายภาพบำบัดจะวางแก้วน้ำไว้ตรงหน้า แล้วบอกให้ผู้ป่วยพยายามสั่งสมองตัวเองให้เอื้อมมือไปหยิบแก้ว

ในเสี้ยววินาทีที่ผู้ป่วยกำลังเพ่งสมาธิสั่งการ เครื่อง FES จะปล่อยกระแสไฟฟ้าไปช่วยให้มือแบออกและจับแก้วน้ำได้สำเร็จ

เมื่อตาของผู้ป่วยเห็นว่ามือขยับได้จริง บวกกับเส้นประสาทรับความรู้สึกที่มือส่งสัญญาณย้อนกลับขึ้นไปบอกสมองว่า “เฮ้ย! เราหยิบแก้วได้แล้วนะ”

กระบวนการนี้แหละครับ ที่เรียกว่าการกระตุ้น Neuroplasticity หรือการทำให้สมองส่วนที่ดีอยู่ สร้างเครือข่ายเส้นใยประสาทใหม่ขึ้นมาทำงานแทนส่วนที่ตายไปแล้ว

การส่งสัญญาณจากสมองลงมา (Top-down) มาบรรจบกับการส่งสัญญาณจากกล้ามเนื้อย้อนกลับขึ้นไป (Bottom-up) คือหัวใจของการเชื่อมต่อวงจรสมองใหม่หลังเกิด Stroke

กางงานวิจัย: FES ได้ผลจริง หรือแค่ความหวัง?

ในโลกของการแพทย์ ความรู้สึกว่าดีไม่เคยพอ แต่ต้องวัดผลได้ด้วยตัวเลขทางวิทยาศาสตร์

มีข้อมูลจากงานวิจัยระดับแนวหน้าอย่าง Cochrane Review ที่นำโดยคุณ Eraifej และคณะ ในปี 2017 ได้ทำการรวบรวมและวิเคราะห์งานวิจัยเกี่ยวกับการใช้ FES ในผู้ป่วย Stroke เพื่อดูผลลัพธ์ที่แท้จริง

ผลการศึกษาพบข้อมูลที่น่าสนใจมากครับ

นักวิจัยพบว่า การใช้ FES กระตุ้นไฟฟ้า Stroke หากเริ่มทำอย่างรวดเร็วภายในช่วง 2 เดือนแรกหลังเกิดอาการ จะช่วยเพิ่มความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน (ADL) ของผู้ป่วยได้อย่างมีนัยสำคัญ เมื่อเทียบกับกลุ่มที่ไม่ได้ใช้

พูดให้เห็นภาพคือ ผู้ป่วยมีโอกาสกลับมาตักข้าวเอง ติดกระดุมเสื้อ หรือหยิบจับสิ่งของในชีวิตประจำวันได้ดีกว่าการทำกายภาพบำบัดแบบดั้งเดิมเพียงอย่างเดียว

นอกจากนี้ ในปี 2015 วารสารทางการแพทย์ระดับโลกอย่าง Stroke ยังได้ตีพิมพ์งานวิจัยของคุณ Knutson และคณะ ที่ก้าวไปอีกขั้นของเทคโนโลยี FES

งานวิจัยชิ้นนี้ศึกษาเทคนิคที่เรียกว่า CCFES (Contralaterally Controlled Functional Electrical Stimulation) หรือการใช้มือข้างที่ดี มาเป็นตัวควบคุมการปล่อยกระแสไฟฟ้าไปยังมือข้างที่อ่อนแรง

เมื่อผู้ป่วยใส่ถุงมือเซ็นเซอร์ที่ข้างดี แล้วแบมือข้างดีออก เครื่องก็จะส่งสัญญาณไฟฟ้าไปสั่งให้มือข้างที่อ่อนแรงแบออกพร้อมๆ กันทันที

ผลลัพธ์จากการวิจัยของ Knutson และคณะ (2015) ชี้ว่า กลุ่มผู้ป่วยที่ใช้เทคนิคนี้ มีความคล่องตัวในการใช้มือและแขน (Manual Dexterity) ดีขึ้นอย่างชัดเจน เพราะสมองทั้งสองซีกได้รับการกระตุ้นให้ทำงานประสานกันตลอดเวลา

เครื่องมือที่ดี ต้องอยู่ในมือของคนที่ใช้เป็น

อ่านมาถึงตรงนี้ หลายคนอาจคิดว่า ถ้าอย่างนั้นเราก็แค่ซื้อเครื่องกระตุ้นไฟฟ้ามาแปะให้คุณพ่อคุณแม่ที่บ้านก็น่าจะจบใช่ไหมครับ?

ความจริงที่ต้องระวังก็คือ FES ไม่ใช่เครื่องนวดไฟฟ้าที่จะแปะตรงไหนหรือเปิดแรงเท่าไหร่ก็ได้

หากแปะผิดมัดกล้ามเนื้อ หรือปล่อยกระแสไฟในจังหวะที่กล้ามเนื้อกำลังเกร็งตัวผิดปกติ แทนที่จะช่วยฟื้นฟู อาจยิ่งไปกระตุ้นให้อาการเกร็ง (Spasticity) แย่ลงกว่าเดิม

นี่คือเหตุผลว่าทำไม สมาคมโรคหลอดเลือดสมองอเมริกัน (AHA/ASA) จึงแนะนำให้การใช้เทคโนโลยีฟื้นฟูเหล่านี้ ต้องอยู่ภายใต้การประเมินและออกแบบโปรแกรมโดยนักกายภาพบำบัดวิชาชีพ

เพราะหัวใจของ FES คือการผสาน “กระแสไฟฟ้า” เข้ากับ “การฝึกทำกิจกรรมแบบเข้มข้น”

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งดูแลผู้ป่วยมากว่า 5,000 ครอบครัว ตลอดประสบการณ์กว่า 10 ปี ก็ได้นำแนวคิดการกระตุ้นประสาทและกล้ามเนื้อนี้มาใช้เป็นส่วนหนึ่งของการฟื้นฟูเช่นกัน

ภายใต้การวางรากฐานของ กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (ใบอนุญาต กภ.9032) ศิษย์เก่ากายภาพบำบัดจาก ม.มหิดล ที่เน้นย้ำเสมอว่า เครื่องมือที่ทันสมัยจะต้องทำงานร่วมกับการดูแลแบบ 1 ต่อ 1 ของนักกายภาพบำบัด

การที่ผู้ป่วยได้รับการทำกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน ในสภาพแวดล้อมของศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองที่มีความพร้อมทั้งอุปกรณ์และผู้เชี่ยวชาญ จะช่วยให้การส่งสัญญาณย้อนกลับไปกระตุ้นสมองมีความต่อเนื่องและแม่นยำ

ซึ่งปัจจุบัน แสนปิติได้ขยายบริการออกเป็น 9 สาขาทั่วกรุงเทพฯ ในราคาเริ่มต้น 30,000 บาทต่อเดือน เพื่อให้ครอบครัวผู้ป่วยเข้าถึงการฟื้นฟูที่ถูกต้องได้ง่ายขึ้นโดยไม่ต้องเดินทางไกล

บทสรุปของสายไฟที่ซ่อมได้

ในอดีต เมื่อใครคนหนึ่งเป็นอัมพาตครึ่งซีกจาก Stroke เราอาจทำได้แค่นวดประคองอาการ แล้วทำใจยอมรับว่าแขนขาข้างนั้นคงใช้งานไม่ได้อีกต่อไป

แต่วันนี้ วิทยาศาสตร์การแพทย์และเทคโนโลยีอย่าง FES ได้พิสูจน์ให้เราเห็นมุมมองใหม่แล้วว่า

การที่สมองสั่งการกล้ามเนื้อไม่ได้ในวันนี้ ไม่ได้แปลว่ามันจะสั่งไม่ได้ตลอดไป

บางครั้ง สมองที่กำลังบอบช้ำอาจต้องการแค่ “ตัวช่วยจุดประกายไฟ” จากภายนอก เพื่อทวงคืนความทรงจำในการเคลื่อนไหว

และเมื่อกระแสไฟฟ้าจากเทคโนโลยี มาเจอกับกระแสความมุ่งมั่นตั้งใจของผู้ป่วย และความเชี่ยวชาญของศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองที่เข้าใจกลไกของสมองอย่างแท้จริง

ปาฏิหาริย์ของการกลับมาหยิบจับสิ่งของ หรือก้าวเดินได้อีกครั้ง... ก็ไม่ใช่เรื่องที่อยู่เหนือความคาดหมายอีกต่อไปครับ