80% ของคนเป็น Stroke เดินได้อีกครั้ง? เปิดสถิติที่ต้องรู้

รู้หรือไม่ว่า 80% ของผู้ป่วยกลับมาเดินได้อีกครั้ง? เจาะลึกงานวิจัยระดับโลกเรื่องการฝึกเดินหลัง Stroke และบทบาทของศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง

"พ่อจะกลับมาเดินได้อีกไหมครับหมอ?"

นี่คือคำถามแรกๆ ที่ลูกหลานแทบทุกคนเอ่ยปากถาม ทันทีที่คนในครอบครัวพ้นขีดอันตรายจากโรคหลอดเลือดสมอง หรือ Stroke

ภาพของคนที่เคยเดินเหินคล่องแคล่ว แต่วันนี้กลับต้องนอนนิ่งอยู่บนเตียง ขยับขาไม่ได้แม้แต่นิดเดียว มันสร้างความหวาดกลัวให้กับคนทั้งครอบครัวว่า สภาพแบบนี้จะต้องอยู่กับเราไปตลอดชีวิตหรือไม่

แต่ถ้าเราไปเปิดดูสถิติทางการแพทย์ระดับโลก เราจะพบตัวเลขหนึ่งที่น่าตกใจ และให้ความหวังได้อย่างมหาศาล

เพราะความจริงแล้ว ผู้ป่วยที่รอดชีวิตจาก Stroke สูงถึง 60% ถึง 80% สามารถกลับมาเดินได้อีกครั้ง

คำถามคือ ตัวเลข 80% นี้เกิดขึ้นได้อย่างไร? ต้องใช้เวลานานแค่ไหน? และทำไมบางคนถึงอยู่ในกลุ่ม 80% ที่เดินได้ แต่บางคนกลับติดอยู่ใน 20% ที่เดินไม่ได้ เรื่องนี้งานวิจัยระดับโลกมีคำตอบครับ

เปิดสถิติจาก AHA/ASA: เส้นเวลาของการกลับมาเดิน

ข้อมูลจากสมาคมโรคหัวใจและโรคหลอดเลือดสมองแห่งสหรัฐอเมริกา (AHA/ASA) ระบุไว้ชัดเจนว่า ในช่วงสัปดาห์แรกหลังเกิดอาการ ผู้ป่วยส่วนใหญ่จะมีอาการอ่อนแรงครึ่งซีกจนไม่สามารถยืนหรือเดินเองได้

แต่นั่นไม่ใช่จุดจบครับ เพราะสมองของมนุษย์มีความสามารถพิเศษที่เรียกว่า Neuroplasticity หรือการสร้างเส้นทางประสาทใหม่ขึ้นมาทดแทนส่วนที่เสียหาย

สถิติระบุว่า ภายในระยะเวลา 3 ถึง 6 เดือนแรก หากได้รับการฟื้นฟูที่ถูกต้อง ผู้ป่วยส่วนใหญ่จะเริ่มกลับมายืนและก้าวเดินได้อีกครั้ง ไม่ว่าจะเดินได้ด้วยตัวเองล้วนๆ หรือใช้ไม้เท้าช่วยพยุงก็ตาม

แต่การที่สมองจะสร้างเส้นทางใหม่เพื่อสั่งการให้ขาก้าวเดินได้นั้น ไม่ได้เกิดขึ้นจากการนอนรอเวลาเฉยๆ บนเตียง

หัวใจสำคัญที่เปลี่ยนคนไข้ติดเตียงให้กลับมาเดินได้ คือกระบวนการที่เรียกว่า "Gait Training" หรือการฝึกเดินหลัง Stroke อย่างเข้มข้น

LEAPS Trial: งานวิจัยที่เปลี่ยนโลกการฝึกเดิน

ในวงการกายภาพบำบัด มีงานวิจัยชิ้นหนึ่งที่โด่งดังมาก ชื่อว่า LEAPS Trial (Locomotor Experience Applied Post-Stroke) นำทีมโดยศาสตราจารย์ Pamela W. Duncan และตีพิมพ์ลงในวารสารการแพทย์ระดับท็อปของโลกอย่าง New England Journal of Medicine (NEJM) เมื่อปี 2011

งานวิจัยนี้ต้องการหาคำตอบว่า การฝึกเดินด้วยเครื่องพยุงน้ำหนักตัวบนลู่วิ่งไฟฟ้า (Body-Weight-Supported Treadmill) กับการให้นักกายภาพบำบัดเข้าไปฝึกออกกำลังกายและฝึกเดินแบบตัวต่อตัวถึงที่บ้าน แบบไหนจะดีกว่ากัน

นักวิจัยได้ทำการติดตามผู้ป่วย Stroke จำนวน 408 คน เป็นเวลาถึง 1 ปีเต็ม โดยให้ฝึกอย่างเข้มข้นสัปดาห์ละ 3 ครั้ง ครั้งละ 90 นาที ติดต่อกันนาน 12 ถึง 16 สัปดาห์

ผลลัพธ์ที่ได้จากงานวิจัย LEAPS Trial น่าทึ่งมากครับ

52% ของผู้ป่วยที่เข้าร่วมการฝึกอย่างเข้มข้น สามารถฟื้นฟูการเดินจนกลับมาเดินได้ดีขึ้นอย่างมีนัยสำคัญภายในเวลา 1 ปี โดยไม่เกี่ยงว่าต้องใช้เครื่องลู่วิ่งราคาแพงหรือไม่

จุดพีคของงานวิจัยนี้คือ การค้นพบว่า การที่นักกายภาพบำบัดผู้เชี่ยวชาญมาจับฝึกแบบตัวต่อตัว (Progressive Exercise) ให้ผลลัพธ์ที่ดีเทียบเท่ากับการใช้เครื่องพยุงเดินไฮเทค

และที่น่าสนใจไปกว่านั้นคือ แม้แต่กลุ่มผู้ป่วยที่เริ่มฝึกช้า คือเริ่มฝึกในเดือนที่ 6 หลังเป็น Stroke ไปแล้ว หากได้รับการฝึกที่เข้มข้นพอก็ยังสามารถพัฒนาการเดินได้ดีขึ้นอย่างชัดเจน

แปลว่าคำว่า "สายเกินไป" อาจไม่มีอยู่จริง หากเราเริ่มต้นฝึกอย่างถูกวิธีและเข้มข้นมากพอ

ก้าวให้เยอะ คือความลับจาก Cochrane Review

แล้วคำว่า "ฝึกอย่างถูกวิธี" ของการฝึกเดินหลัง Stroke คืออะไร?

เรื่องนี้ถูกตอกย้ำอีกครั้งใน Cochrane Review ปี 2014 ซึ่งเป็นองค์กรระดับโลกที่นำงานวิจัยย่อยๆ มารวมกันเพื่อหาข้อสรุปที่แม่นยำที่สุดเกี่ยวกับการทำ Gait Training

ข้อสรุปจาก Cochrane Review ชี้ไปในทิศทางเดียวกันว่า วิธีที่จะทำให้คนไข้กลับมาเดินได้ดีที่สุดและเร็วที่สุด คือ "Task-Specific Repetitive Training"

อธิบายให้เห็นภาพง่ายๆ ก็คือ "อยากเดินได้ ต้องได้ซ้อมเดินจริงๆ ซ้ำๆ เป็นพันๆ ก้าว"

ในอดีต เราอาจเข้าใจว่าการนอนยกขาขึ้นลงบนเตียง หรือการนั่งเตะขาเพื่อเพิ่มกำลังกล้ามเนื้อ จะทำให้คนไข้ลุกขึ้นมาเดินได้เอง

แต่งานวิจัยบอกเราว่า สมองไม่ได้ทำงานแบบนั้นครับ การกระตุ้นให้สมองจดจำจังหวะการเดิน ต้องอาศัยการลงน้ำหนักที่เท้า การถ่ายเทน้ำหนักซ้ายขวา และการก้าวขาไปข้างหน้าจริงๆ ซ้ำแล้วซ้ำเล่า

ยิ่งจำนวนก้าวในการฝึกต่อวันมีมากเท่าไหร่ ความเร็วในการเดินและระยะทางที่ผู้ป่วยทำได้ ก็จะยิ่งเพิ่มขึ้นเป็นเงาตามตัว

ทำไมการฝึกเดินที่บ้าน ถึงอาจไม่พอ?

พออ่านมาถึงตรงนี้ หลายคนอาจจะคิดว่า งั้นเราช่วยกันพยุงคุณพ่อคุณแม่เดินในบ้านทุกวันก็น่าจะเพียงพอแล้ว

แต่ในความเป็นจริง ปัญหาใหญ่ที่สุดของครอบครัวผู้ป่วย Stroke คือ "ความกลัวล้ม" และ "สรีระที่ผิดเพี้ยน"

เมื่อผู้ป่วยขาอ่อนแรง แล้วญาติพยายามช่วยพยุงเดินโดยไม่มีความรู้ทางกายภาพบำบัด สิ่งที่เกิดขึ้นบ่อยมากคือ ผู้ป่วยจะใช้ร่างกายซีกที่ดีออกแรงชดเชย จนเกิดเป็นท่าเดินที่ผิดปกติ เช่น การเดินเหวี่ยงขาเป็นวงกลม หรือการเดินเขย่งปลายเท้า

และเมื่อสมองจำท่าเดินที่ผิดๆ ไปแล้ว การจะมาแก้ไขทีหลังเป็นเรื่องที่ยากมาก อีกทั้งหากพลาดพลั้งล้มลงมาจนสะโพกหัก ทุกอย่างที่พยายามมาทั้งหมดจะต้องกลับไปนับศูนย์ใหม่ทันที

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไม หลายครอบครัวจึงเลือกพึ่งพา ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ที่มีทีมผู้เชี่ยวชาญคอยดูแลอย่างใกล้ชิดในช่วงเวลาสำคัญนี้

เพราะการทำ Gait Training ให้ได้จำนวนก้าวที่มากพอตามงานวิจัย โดยที่ท่าเดินยังถูกต้องและปลอดภัย 100% ต้องใช้ทักษะและแรงกายมหาศาล

สูตรสำเร็จการฝึกเดิน ฉบับเข้มข้น

เพื่อให้เห็นภาพของการนำงานวิจัยมาใช้จริง ลองมาดูแนวทางของ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งก่อตั้งโดย กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (ใบอนุญาต กภ.9032) นักกายภาพบำบัดจากมหาวิทยาลัยมหิดล

ตลอดระยะเวลากว่า 10 ปี ที่แสนปิติดูแลผู้ป่วยมากว่า 5,000 ครอบครัว จนขยายเป็น 9 สาขาทั่วกรุงเทพฯ สิ่งที่ถูกให้ความสำคัญที่สุดคือ "ความเข้มข้น" และ "ความปลอดภัย" ในการฝึกเดิน

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองแห่งนี้ ใช้ระบบการทำกายภาพบำบัดที่เข้มข้นถึง 2-3 เซสชันต่อวัน เพื่อให้สมองได้รับการกระตุ้นซ้ำๆ อย่างต่อเนื่องสอดคล้องกับผลวิจัยของ LEAPS Trial และ Cochrane Review

และในการฝึกเดินแต่ละครั้ง จะใช้นักกายภาพบำบัดวิชาชีพประกบแบบ 1 ต่อ 1 ร่วมกับผู้ช่วยอีก 1 คนเสมอ

ทำไมต้องใช้คนประกบถึง 2 คน? คำตอบคือ เพื่อให้คนหนึ่งคอยพยุงป้องกันการล้ม และอีกคนหนึ่งคอยจัดระเบียบข้อสะโพก ข้อเข่า และข้อเท้า ในทุกๆ ก้าวที่คนไข้เดินออกไป

การดูแลที่ละเอียดและเข้มข้นระดับนี้ใน ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ปัจจุบันมีราคาเริ่มต้นอยู่ที่ประมาณ 30,000 บาทต่อเดือน ซึ่งเมื่อเทียบกับโอกาสที่จะทำให้คนในครอบครัวกลับมาเดินได้เองโดยไม่ต้องพึ่งพาคนอื่นไปตลอดชีวิต ก็นับเป็นการลงทุนที่คุ้มค่ามาก

บทสรุป: ก้าวแรกเริ่มที่ความเข้าใจ

การที่ผู้ป่วย Stroke นอนติดเตียงในวันแรก ไม่ได้แปลว่าเขาจะต้องนอนอยู่แบบนั้นไปตลอดกาล

ตัวเลข 80% ของผู้ป่วยที่กลับมาเดินได้อีกครั้ง รวมถึงตัวเลข 52% จากงานวิจัย LEAPS Trial เป็นเครื่องพิสูจน์ชั้นดีว่า ร่างกายมนุษย์มีศักยภาพในการฟื้นฟูตัวเองที่สูงมาก

สิ่งสำคัญที่สุดไม่ใช่การตั้งคำถามว่า "จะกลับมาเดินได้ไหม" แต่คือการถามว่า "วันนี้เราพาเขาไปฝึกเดินอย่างถูกวิธีและเข้มข้นพอแล้วหรือยัง"

เพราะทุกๆ ก้าวที่ฝึกอย่างอดทนใน ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง หรือการฝึกกับนักกายภาพบำบัดในวันนี้ คือตั๋วใบสำคัญที่จะพาคนที่เรารัก กลับมายืนหยัดด้วยสองขาของตัวเองได้อีกครั้งครับ..