แขนขาขยับได้ แต่ 'วางแผน' ไม่เป็น? รู้จัก Executive Function หลัง Stroke

ทำไมผู้ป่วย Stroke หลายคนขยับร่างกายได้ แต่กลับคิดไม่ออกว่าจะชงกาแฟอย่างไร? เจาะลึกภาวะ Executive Function บกพร่อง และการดูแลในศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง

รู้ไหมครับว่า ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองกว่า 75% ไม่ได้มีปัญหาแค่เรื่องการเดินหรือขยับแขนขาเพียงอย่างเดียว

แต่พวกเขากำลังเผชิญกับภาวะที่เรียกว่า 'คิดไม่ออก' และ 'วางแผนชีวิตตัวเองไม่ได้'

ลองจินตนาการว่าเราอยากจะชงกาแฟดื่มสักแก้วในตอนเช้า ซึ่งเป็นเรื่องง่ายๆ ที่เราทำมาตลอดชีวิต

มือของเราอาจจะยังมีแรงยกกาน้ำร้อนได้สบายๆ แต่สมองกลับสั่งการไม่ถูกว่า ต้องตักผงกาแฟใส่แก้วก่อน หรือต้องเทน้ำร้อนลงไปก่อนกันแน่

เรื่องนี้อาจฟังดูแปลก แต่มันคือความจริงที่เกิดขึ้นกับผู้ป่วยจำนวนมาก และสร้างความสับสนให้กับคนในครอบครัวอย่างมหาศาล

คำถามคือ ทำไมคนที่ดูเหมือนร่างกายฟื้นตัวได้ดีแล้ว ถึงกลับทำเรื่องง่ายๆ ในชีวิตประจำวันไม่ได้? วันนี้เราจะมาแกะรอยความลับของสมองเรื่องนี้กันครับ

เมื่อ 'CEO ของสมอง' หยุดทำงานกะทันหัน

ถ้าเปรียบสมองของเราเป็นบริษัทขนาดใหญ่ สมองส่วนหน้าสุด หรือที่เรียกว่า Frontal Lobe ก็เปรียบเสมือน 'CEO' หรือผู้บริหารสูงสุดของบริษัทนี้ครับ

หน้าที่ของ CEO คนนี้ไม่ได้ลงไปแบกหามหรือขยับกล้ามเนื้อด้วยตัวเอง แต่ทำหน้าที่บริหารจัดการ คิดวิเคราะห์ วางแผน และตัดสินใจ

ในทางการแพทย์ เราเรียกทักษะการบริหารจัดการขั้นสูงนี้ว่า 'Executive Function' ครับ

เมื่อเกิดโรคหลอดเลือดสมอง หรือ Stroke และไปทำลายเนื้อสมองส่วน Frontal Lobe หรือเส้นใยประสาทที่เชื่อมโยงกับสมองส่วนนี้

สิ่งที่เกิดขึ้นคือ พนักงานฝ่ายปฏิบัติการอย่างแขนและขาอาจจะยังพอทำงานได้ แต่บริษัทกลับขาด CEO ที่คอยสั่งการว่าต้องทำอะไรเป็นลำดับที่หนึ่ง สอง และสาม

นี่จึงเป็นเหตุผลว่า ทำไมผู้ป่วยถึงเกิดอาการ 'คิดไม่ออก' ไม่สามารถเริ่มทำกิจกรรมเองได้ หรือทำอะไรข้ามขั้นตอนไปหมด

ภัยเงียบที่เจอบ่อยกว่าที่คิด แต่คนส่วนใหญ่ไม่รู้

เวลาเราพูดถึงคนเป็นอัมพฤกษ์อัมพาต ภาพจำของคนส่วนใหญ่มักจะโฟกัสไปที่การฝึกเดิน หรือการทำกายภาพบำบัดแขนขา

แต่ข้อมูลจากงานวิจัยกลับชี้ให้เห็นว่า ปัญหาเรื่อง Executive Function Stroke นั้น เป็นเรื่องใหญ่ที่ถูกมองข้ามไปมาก

งานวิจัยของ Chung และคณะ ที่ตีพิมพ์ในวารสารระดับโลกอย่าง Stroke เมื่อปี 2013 ได้ทำการรวบรวมข้อมูลและพบสถิติที่น่าตกใจครับ

ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองสูงถึง 75% มีภาวะบกพร่องของทักษะการบริหารจัดการ (Executive Dysfunction) ซึ่งส่งผลโดยตรงต่อการกลับมาใช้ชีวิตประจำวันด้วยตัวเอง — Chung et al. (2013), Stroke

ตัวเลข 75% นี้แปลว่า ในผู้ป่วย Stroke 4 คน จะมีถึง 3 คนที่มีปัญหานี้ซ่อนอยู่

บางคนอาจจะดูพูดคุยรู้เรื่องดี ขยับตัวได้ แต่พอปล่อยให้อยู่คนเดียว กลับไม่สามารถจัดการเรื่องง่ายๆ อย่างการแต่งตัว การกินยา หรือการเตรียมอาหารได้เลย

และที่น่าเห็นใจที่สุดคือ ญาติที่ดูแลมักจะไม่เข้าใจ และเผลอคิดว่าผู้ป่วย 'ขี้เกียจ' 'ดื้อ' หรือ 'ไม่ยอมให้ความร่วมมือ'

ทั้งที่ความจริงแล้ว พวกเขาไม่ได้ตั้งใจจะเป็นแบบนั้น แต่สมองส่วนที่ทำหน้าที่วางแผนและยับยั้งชั่งใจมันกำลังบาดเจ็บอยู่ต่างหากครับ

อาการแบบไหน ที่บอกว่า Executive Function กำลังรวน?

เพื่อให้เห็นภาพชัดเจนขึ้น ลองมาดูตัวอย่างพฤติกรรมที่มักจะเกิดขึ้นเมื่อ CEO ของสมองทำงานผิดปกติกันครับ

อย่างแรกคือ การจัดลำดับขั้นตอนไม่ถูก เช่น เวลาอาบน้ำ อาจจะเอาสบู่มาถูตัวทั้งๆ ที่ยังไม่ได้เปิดฝักบัวราดน้ำให้ตัวเปียก

อย่างที่สองคือ การแก้ปัญหาเฉพาะหน้าไม่ได้ เช่น ถ้ารีโมททีวีกดไม่ติด คนทั่วไปก็จะลองเปลี่ยนถ่านหรือเดินไปกดที่เครื่อง แต่ผู้ป่วยอาจจะนั่งนิ่งๆ เพราะคิดไม่ออกว่าต้องทำอย่างไรต่อ

อย่างที่สามคือ การขาดความยืดหยุ่นทางความคิด เช่น เคยชินกับการเดินไปห้องน้ำเส้นทางเดิม พอมีเก้าอี้มาขวางทาง ก็ไปต่อไม่เป็น ไม่รู้ว่าต้องเดินอ้อม

และอย่างสุดท้ายคือ การควบคุมอารมณ์และพฤติกรรมตัวเองไม่ได้ โกรธง่าย หงุดหงิดง่าย หรือพูดโพล่งในสิ่งที่ไม่ควรพูดออกมา

อาการเหล่านี้แหละครับ ที่เป็นกำแพงขวางกั้นไม่ให้ผู้ป่วยกลับไปพึ่งพาตัวเองได้ แม้ว่ากำลังกล้ามเนื้อของพวกเขาจะฟื้นตัวกลับมาแล้วก็ตาม

เมื่อสมองส่วนบริหารพัง เราจะซ่อมแซมมันได้อย่างไร?

ข่าวดีก็คือ สมองของมนุษย์มีความสามารถในการปรับตัวและสร้างเส้นใยประสาทใหม่ได้เสมอ ซึ่งรวมถึงทักษะด้านการคิดและวางแผนด้วยครับ

แต่การฟื้นฟูสมองส่วนนี้ จะใช้วิธีให้ผู้ป่วยนั่งยกดัมเบลเฉยๆ ไม่ได้ เพราะมันไม่ได้กระตุ้นให้สมองส่วนหน้าได้คิดวิเคราะห์

งานวิจัยของ Poulin และคณะ ในปี 2012 ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Topics in Stroke Rehabilitation ได้ศึกษาทบทวนวิธีการฟื้นฟูภาวะนี้ไว้อย่างน่าสนใจ

ทีมวิจัยพบว่า การฝึกกลยุทธ์ทางความคิด (Cognitive Strategy Training) และการฝึกแก้ปัญหาผ่านกิจกรรมจริง สามารถช่วยพัฒนา Executive Function หลังเกิด Stroke ได้อย่างมีนัยสำคัญ

พูดง่ายๆ คือ เราต้องเปลี่ยนทุกกิจกรรมการเคลื่อนไหว ให้กลายเป็น 'โจทย์การคิด' ของสมอง

นี่คือเหตุผลที่ครอบครัวจำนวนมากเลือกพึ่งพา ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ที่มีความเข้าใจเรื่องระบบประสาทอย่างลึกซึ้ง แทนที่จะปล่อยให้ผู้ป่วยนอนอยู่บ้านเฉยๆ

เพราะการดูแลใน ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ที่มีมาตรฐาน จะไม่ได้มองแค่ว่าวันนี้ผู้ป่วยเดินได้กี่ก้าว แต่จะมองไปถึงกระบวนการคิดในระหว่างที่ก้าวเดินด้วย

เปลี่ยนการฝึกขยับ ให้เป็นการฝึกสมองส่วนหน้า

ที่ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งมีประสบการณ์กว่า 10 ปี และดูแลผู้ป่วยมาแล้วกว่า 5,000 ครอบครัว เราให้ความสำคัญกับการฟื้นฟูที่ผสานทั้งร่างกายและกระบวนการคิดเข้าด้วยกัน

แนวทางที่วางรากฐานโดย กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (ใบอนุญาต กภ.9032) ผู้ก่อตั้งจาก ม.มหิดล คือการทำกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน โดยใช้นักกายภาพบำบัดดูแลแบบ 1:1 ร่วมกับผู้ช่วย

ในการฝึกแบบ 1:1 นี้ นักกายภาพบำบัดจะไม่เพียงแค่จับผู้ป่วยลุกนั่ง แต่จะคอยตั้งคำถามสร้างเงื่อนไข เช่น การให้ผู้ป่วยวางแผนลำดับการย้ายตัวจากเตียงไปวีลแชร์ด้วยตัวเอง

เช่น 'คุณลุงครับ ก่อนจะลุกยืน เราต้องทำอะไรกับเบรกรถเข็นก่อนครับ?' เพื่อกระตุ้นให้ Frontal Lobe ได้กลับมาทำงานควบคู่ไปกับการใช้กล้ามเนื้อ

การได้รับการกระตุ้นที่ถูกต้องและต่อเนื่องใน ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ซึ่งปัจจุบันแสนปิติมีถึง 9 สาขาในกรุงเทพ ในราคาเริ่มต้น 30,000 บาทต่อเดือน จึงเป็นเหมือนการส่ง CEO ของสมองกลับไปเข้าคอร์สฝึกอบรมใหม่อีกครั้ง

และเมื่อสมองส่วนบริหารเริ่มจับทางได้ การฟื้นฟูทางร่างกายก็จะก้าวหน้าไปได้อย่างรวดเร็วแบบก้าวกระโดดตามไปด้วยครับ

บทสรุป: การเดินได้ อาจไม่ใช่เส้นชัยที่แท้จริง

เรื่องของ Executive Function สอนให้เรารู้ว่า เป้าหมายสูงสุดของการฟื้นฟูผู้ป่วย Stroke ไม่ใช่แค่การทำให้กล้ามเนื้อกลับมามีแรงเท่านั้น

เพราะต่อให้ขาแข็งแรงแค่ไหน แต่ถ้าสมองยังวางแผนไม่ได้ว่าจะเดินไปที่ไหน หรือเดินไปทำไม ผู้ป่วยก็ยังไม่สามารถกลับมาใช้ชีวิตของตัวเองได้อยู่ดี

การเข้าใจว่าอาการ 'คิดไม่ออก' คือผลพวงจากร่องรอยของโรค ไม่ใช่ความดื้อรั้น จะช่วยให้ครอบครัวเปลี่ยนความหงุดหงิดให้กลายเป็นความเข้าใจ

และการเลือกวางแผนฟื้นฟูอย่างถูกวิธี ร่วมกับทีมผู้เชี่ยวชาญใน ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ที่เข้าใจกลไกนี้

คือกุญแจสำคัญที่จะช่วยปลุก 'CEO ในสมอง' ของคนที่เรารัก ให้ตื่นขึ้นมากุมบังเหียนชีวิตของพวกเขาได้ด้วยตัวเองอีกครั้งครับ...