เดินเอียง ลากขา หลัง Stroke: ทำไมถึงเป็น? มีทางแก้ไหม?

ผู้ป่วย Stroke กว่า 80% มีปัญหาเรื่องการเดินหลังเกิดโรค การเข้าใจสาเหตุและเลือก ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ที่เหมาะสมคือหัวใจสำคัญ

จากสถิติขององค์การอัมพาตโลก (World Stroke Organization) ในปี 2023 พบว่า มากกว่า 80% ของผู้ป่วยหลอดเลือดสมองต้องเผชิญกับปัญหาในการเดินหลังจากเกิดโรค

ปัญหาที่พบบ่อย คือ 'เดินเอียง' หรือ 'เดินลากขา' ซึ่งไม่เพียงส่งผลกระทบต่อการเคลื่อนไหว แต่ยังลดคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยลงอย่างมาก

ทำไม Stroke ถึงทำให้เดินเอียง ลากขา?

เมื่อสมองส่วนที่ควบคุมการเคลื่อนไหวได้รับความเสียหายจาก Stroke จะเกิดภาวะที่เรียกว่า Hemiparesis หรืออ่อนแรงครึ่งซีก

Hemiparesis นี้เองที่นำไปสู่ลักษณะการเดินที่เรียกว่า Hemiparetic Gait ซึ่งเป็นรูปแบบการเดินที่ผิดปกติเฉพาะตัว

Beyaert และคณะ ได้อธิบายไว้ในปี 2015 ในวารสาร Annals of Physical and Rehabilitation Medicine ว่า Hemiparetic Gait เกิดจากการทำงานร่วมกันของกล้ามเนื้อที่ผิดปกติ

ผู้ป่วยมักจะมีกล้ามเนื้ออ่อนแรงในขาข้างที่ได้รับผลกระทบ รวมถึงการควบคุมการทรงตัวและการรับรู้ตำแหน่งของร่างกาย (proprioception) ที่ลดลง

Patterson และคณะ (2008) พบในวารสาร Stroke ว่าปัจจัยสำคัญที่ส่งผลต่อการเดินในผู้ป่วย Stroke คือการสูญเสียการควบคุมกล้ามเนื้อและการรับรู้ความรู้สึก

ภาวะหดเกร็ง (Spasticity): ตัวร้ายที่ซ่อนอยู่

นอกจากความอ่อนแรงแล้ว อีกหนึ่งปัญหาใหญ่ที่ทำให้การเดินผิดปกติคือ Spasticity หรือภาวะกล้ามเนื้อหดเกร็ง

ภาวะนี้เกิดจากความเสียหายของเส้นประสาทในสมอง ทำให้กล้ามเนื้ออยู่ในสภาพหดเกร็งตลอดเวลา โดยเฉพาะกล้ามเนื้อขา

เมื่อกล้ามเนื้อหดเกร็ง ขาจะงอและแข็งตึง ทำให้ยากต่อการยกเท้าขึ้นจากพื้น นำไปสู่การลากเท้าขณะเดิน

งานวิจัยของ Beyaert et al. (2015) ย้ำว่า Spasticity เป็นปัจจัยที่สำคัญอย่างยิ่งในการขัดขวางการฟื้นตัวของการเดิน

ลักษณะการเดินแบบ Hemiparetic Gait ที่พบบ่อย

ผู้ป่วยมักจะเดินยกสะโพกและแกว่งขาข้างที่อ่อนแรงออกไปด้านข้างเป็นครึ่งวงกลม หรือที่เรียกว่า 'Circumduction'

เท้าข้างนั้นจะอยู่ในท่าปลายเท้าตก (Foot Drop) ทำให้ต้องยกสะโพกและหัวเข่าสูงกว่าปกติ เพื่อไม่ให้ปลายเท้าสะดุดพื้น

การเดินแบบนี้ไม่เพียงแต่ทำให้เสียพลังงานมาก แต่ยังเสี่ยงต่อการหกล้มได้ง่ายอีกด้วย

แก้ไขปัญหาการเดินเอียง ลากขา...ทำได้อย่างไร?

การฟื้นฟูการเดินต้องอาศัยการประเมินที่แม่นยำและการวางแผนกายภาพบำบัดที่เข้มข้นและต่อเนื่อง

จุดประสงค์หลักคือ การกระตุ้นให้สมองสร้างวงจรการเดินใหม่ (Neuroplasticity) และเสริมสร้างความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง อย่างแสนปิติที่มี 9 สาขาในกรุงเทพ และดูแลผู้ป่วยมาแล้วกว่า 5,000 ครอบครัวตลอด 10 ปี ได้เน้นเทคนิคหลายอย่าง

1. การออกกำลังกายเพื่อเสริมสร้างความแข็งแรงและยืดหยุ่น

นักกายภาพบำบัดจะออกแบบโปรแกรมเพื่อเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อขา สะโพก และลำตัว ซึ่งสำคัญต่อการทรงตัวและการก้าวเดิน

รวมถึงการยืดกล้ามเนื้อเพื่อลดภาวะ Spasticity ที่ทำให้เกิดการหดเกร็ง

2. การฝึกความสมดุลและการทรงตัว

การฝึกยืนทรงตัวบนพื้นผิวต่าง ๆ การทรงตัวขณะเคลื่อนไหว และการรับรู้ตำแหน่งของข้อต่อ จะช่วยให้ผู้ป่วยควบคุมร่างกายได้ดีขึ้น

Patterson et al. (2008) ระบุว่า การฝึกทรงตัวอย่างสม่ำเสมอมีผลอย่างยิ่งต่อความสามารถในการเดิน

3. การฝึกเดินในรูปแบบต่าง ๆ

นักกายภาพจะนำผู้ป่วยเดินบนลู่วิ่งไฟฟ้า ทั้งแบบมีน้ำหนักพยุงตัว (Body-weight Support Treadmill Training) หรือไม่มีน้ำหนักพยุง เพื่อสร้างรูปแบบการเดินที่ถูกต้อง

นอกจากนี้ยังมีการฝึกก้าวเท้าขึ้นลงบันได เดินบนพื้นผิวไม่เรียบ เพื่อจำลองสถานการณ์จริงในชีวิตประจำวัน

4. การใช้อุปกรณ์ช่วยเดินและอุปกรณ์พยุง

เช่น ไม้เท้า, วอล์คเกอร์ หรืออุปกรณ์พยุงข้อเท้าขา (Ankle-Foot Orthosis: AFO) เพื่อช่วยแก้ไขปลายเท้าตกและช่วยพยุงขา

อุปกรณ์เหล่านี้ช่วยให้ผู้ป่วยเดินได้อย่างมั่นคงและปลอดภัยยิ่งขึ้นในระหว่างที่ฟื้นฟู

5. เทคโนโลยีขั้นสูงและกายภาพบำบัดเฉพาะบุคคล

การบำบัดด้วยหุ่นยนต์ (Robotic Therapy), การกระตุ้นไฟฟ้า (Electrical Stimulation) หรือ Biofeedback ก็เป็นส่วนหนึ่งที่ช่วยเร่งการฟื้นตัวได้

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ เน้นโปรแกรมกายภาพบำบัดเข้มข้นถึง 2-3 เซสชันต่อวัน โดยมีนักกายภาพบำบัดดูแล 1:1 พร้อมผู้ช่วย ซึ่งจำเป็นต่อการฟื้นฟูได้อย่างเต็มที่

ผู้ก่อตั้งอย่าง กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (กภ.9032) จาก ม.มหิดล ได้ย้ำถึงความสำคัญของการดูแลแบบองค์รวมที่ปรับให้เหมาะกับผู้ป่วยแต่ละราย

ด้วยค่าใช้จ่ายเริ่มต้นที่ประมาณ 30,000 บาทต่อเดือน ผู้ป่วยจะได้รับการดูแลอย่างใกล้ชิดและครบวงจร

การเดินเอียงหรือเดินลากขาหลัง Stroke ไม่ใช่จุดสิ้นสุด แต่เป็นความท้าทายที่สามารถแก้ไขได้ด้วยการฟื้นฟูที่ถูกวิธีและต่อเนื่อง

การลงทุนกับการฟื้นฟูที่เหมาะสม คือการลงทุนที่คุ้มค่าที่สุด เพื่อให้ผู้ป่วยกลับมาเดินได้อย่างมั่นคง และมีคุณภาพชีวิตที่ดีอีกครั้ง