เจาะลึก NMES, FES, TENS: 3 กระแสไฟฟ้ากู้ชีพคนไข้ Stroke?

ไขความลับกายภาพบำบัดไฟฟ้า NMES, FES และ TENS ต่างกันอย่างไร? ทำไมศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองจึงใช้เพื่อเร่งการฟื้นตัว อ่านคำตอบจากงานวิจัยระดับโลกได้ที่นี่

ทำไมการเอาสายไฟมาแปะตามแขนขา ถึงช่วยให้คนที่เป็นอัมพาตกลับมาขยับตัวได้อีกครั้ง?

หลายคนอาจคุ้นตากับภาพคนไข้ในแผนกกายภาพบำบัด ที่มีแผ่นเจลแปะตามตัว แล้วมีกระแสไฟฟ้าวิ่งผ่านจนกล้ามเนื้อกระตุกเบาๆ

แต่รู้หรือไม่ว่า ภายใต้แผ่นเจลที่หน้าตาเหมือนกันเป๊ะ กระแสไฟฟ้าที่ถูกปล่อยออกมานั้น มีหน้าที่และผลลัพธ์ที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง

ในวงการเทคนิคกายภาพบำบัด เราเรียกสิ่งนี้ว่า การกระตุ้นไฟฟ้า หรือ Electrical Stimulation ซึ่งมีผู้เล่นหลักอยู่ 3 ตัว คือ TENS, NMES และ FES

เรื่องราวของกระแสไฟฟ้าทั้ง 3 ชนิดนี้ น่าสนใจอย่างไร และตัวไหนคือกุญแจสำคัญในการฟื้นฟูคนไข้ Stroke? วันนี้เราจะมาเจาะลึกให้ฟังแบบเข้าใจง่ายๆ กันครับ

เมื่อสมองสั่งการไม่ได้ ไฟฟ้าจึงต้องทำงานแทน

ก่อนจะไปรู้จักเครื่องมือ เราต้องเข้าใจกลไกของร่างกายมนุษย์กันก่อน

ปกติแล้ว เวลาเราอยากจะยกแก้วน้ำ สมองจะส่ง “กระแสไฟฟ้าชีวภาพ” วิ่งผ่านเส้นประสาทลงไปสั่งให้กล้ามเนื้อแขนหดตัว

แต่สำหรับผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) เส้นทางเดินสายไฟในสมองเกิดความเสียหาย ทำให้คำสั่งส่งลงมาไม่ถึง กล้ามเนื้อที่เคยแข็งแรงจึงนิ่งสนิทและค่อยๆ ลีบลงไปในที่สุด

นักวิทยาศาสตร์การแพทย์จึงคิดค้น “กายภาพบำบัดไฟฟ้า” ขึ้นมา โดยใช้กระแสไฟฟ้าจากภายนอก ยิงเข้าไปกระตุ้นเส้นประสาทและกล้ามเนื้อโดยตรง เพื่อรักษาสภาพกล้ามเนื้อ และส่งสัญญาณย้อนกลับไปกระตุ้นสมองให้เกิดการเรียนรู้ใหม่

แต่ปัญหาคือ ญาติผู้ป่วยหลายคนมักเข้าใจผิด และไปซื้อเครื่องกระตุ้นไฟฟ้าตามอินเทอร์เน็ตมาติดให้คนไข้เอง โดยไม่รู้เลยว่า เครื่องที่ซื้อมานั้นปล่อยกระแสไฟฟ้าชนิดไหน

ผ่า 3 ตระกูลไฟฟ้า: NMES vs FES vs TENS

หากเราเปรียบเทียบ NMES FES TENS ให้เหมือนกับพนักงานในบริษัท ทั้ง 3 คนนี้จะมีตำแหน่งหน้าที่ที่ต่างกันอย่างชัดเจน

ตัวแรกคือ TENS (Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation) พนักงานคนนี้มีหน้าที่หลักคือ “นักระงับปวด”

TENS จะปล่อยกระแสไฟฟ้าความถี่เฉพาะ เพื่อไปกระตุ้นเส้นประสาทรับความรู้สึก เวลาติดแล้วจะรู้สึกซ่าๆ เหมือนมดไต่ สัญญาณนี้จะวิ่งไปบล็อกความรู้สึกเจ็บปวดไม่ให้ขึ้นไปถึงสมอง

ดังนั้น TENS จึงเหมาะมากสำหรับคนไข้ Stroke ที่มีอาการปวดไหล่ หรือปวดตามข้อ แต่ต้องขีดเส้นใต้ตัวโตๆ ว่า TENS แทบไม่ได้ช่วยให้กล้ามเนื้อหดตัวเพื่อสร้างความแข็งแรงเลย

ตัวที่สองคือ NMES (Neuromuscular Electrical Stimulation) พนักงานคนนี้คือ “เทรนเนอร์ปั๊มกล้ามเนื้อ”

NMES จะปล่อยกระแสไฟฟ้าที่แรงและลึกกว่า เพื่อไปสั่งให้เส้นประสาทสั่งการ (Motor Nerve) ทำงาน ผลลัพธ์คือ กล้ามเนื้อที่เคยเป็นอัมพาตจะเกิดการหดตัวและคลายตัวเป็นจังหวะ

การทำกระตุ้นไฟฟ้า Stroke ด้วย NMES จึงมักใช้ในขณะที่คนไข้นั่งหรือนอนพัก เพื่อป้องกันกล้ามเนื้อลีบ ลดอาการเกร็ง และช่วยเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อในจุดที่คนไข้ยังสั่งการเองไม่ได้

และตัวสุดท้ายที่เป็นพระเอกของงานนี้ คือ FES (Functional Electrical Stimulation) ซึ่งเปรียบเสมือน “โค้ชสอนทำกิจกรรม”

จริงๆ แล้ว FES ใช้กระแสไฟฟ้าชนิดเดียวกับ NMES แต่ความฉลาดของมันคือ การนำการหดตัวของกล้ามเนื้อ มาผูกเข้ากับ “การทำกิจวัตรประจำวันจริงๆ” ในวินาทีนั้นเลย

เช่น แทนที่จะติดไฟฟ้าให้กระดกข้อมือเล่นๆ บนเตียง การทำ FES คือการติดไฟฟ้า แล้วให้คนไข้พยายามเอื้อมมือไปหยิบแก้วน้ำจริงๆ หรือติดที่ขาเพื่อช่วยกระดกข้อเท้าในจังหวะที่กำลังก้าวเดินจริงๆ

TENS ใช้ลดปวด, NMES ใช้สร้างการหดตัวของกล้ามเนื้อ และ FES ใช้กระตุ้นกล้ามเนื้อควบคู่ไปกับการทำกิจกรรมจริง เพื่อสอนสมองให้กลับมาสั่งการอีกครั้ง

งานวิจัยระดับโลก พูดถึงเรื่องนี้อย่างไร?

คำถามที่น่าสนใจคือ ระหว่างการติดไฟฟ้าเฉยๆ กับการติดไฟฟ้าแล้วให้คนไข้พยายามออกแรงทำกิจกรรมไปด้วย แบบไหนให้ผลลัพธ์ดีกว่ากัน?

งานวิจัยของ de Kroon และคณะ ที่ตีพิมพ์ในวารสารวิชาการ J Rehabil Med เมื่อปี 2005 ได้ทำการทบทวนวรรณกรรมทางการแพทย์เกี่ยวกับการกระตุ้นไฟฟ้าที่แขนและมือของผู้ป่วย Stroke

ทีมวิจัยพบข้อมูลที่น่าสนใจว่า การกระตุ้นไฟฟ้าแบบที่ผู้ป่วยมีส่วนร่วมในการตั้งใจขยับร่างกายไปด้วย มีแนวโน้มที่จะช่วยฟื้นฟูการควบคุมการเคลื่อนไหว (Motor Control) ได้ดีกว่าการปล่อยให้เครื่องทำงานกระตุ้นกล้ามเนื้อไปเองแบบที่คนไข้นั่งเฉยๆ

สอดคล้องกับงานวิจัยของ Knutson และคณะ ที่ตีพิมพ์ในวารสารชั้นนำระดับโลกอย่าง Stroke เมื่อปี 2015 ซึ่งศึกษาเทคนิคการกระตุ้นไฟฟ้าเพื่อช่วยให้คนไข้กางนิ้วมือควบคู่กับการทำกิจกรรม

ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่า เมื่อสมองส่วนที่ยังดีอยู่ ได้เห็นภาพมือตัวเองขยับหยิบจับสิ่งของ พร้อมๆ กับรับรู้ความรู้สึกจากกระแสไฟฟ้าที่ส่งย้อนกลับขึ้นไป จะเกิดปรากฏการณ์ที่เรียกว่า Neuroplasticity หรือการที่สมองสร้างเครือข่ายเส้นประสาทใหม่ขึ้นมาทดแทนส่วนที่ตายไปได้ดียิ่งขึ้น

และหลักฐานที่ชัดเจนที่สุด มาจาก Cochrane Review ซึ่งเป็นองค์กรวิจัยทางการแพทย์ที่น่าเชื่อถือที่สุดแห่งหนึ่งของโลก

ในปี 2017 Eraifej และคณะ ได้ตีพิมพ์งานวิจัยรหัส CD011954 โดยรวบรวมข้อมูลจากการศึกษาแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุมจำนวนมาก เพื่อหาคำตอบว่า FES ดีจริงหรือไม่

ข้อสรุปจาก Cochrane Review ระบุชัดเจนว่า การใช้ FES ควบคู่ไปกับการทำกายภาพบำบัดแบบปกติ ช่วยเพิ่มความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน (ADL) ของผู้ป่วยได้ดีกว่าการทำกายภาพบำบัดแบบดั้งเดิมเพียงอย่างเดียว อย่างมีนัยสำคัญ โดยเฉพาะหากเริ่มทำตั้งแต่ระยะแรกๆ หลังเกิดโรค

ทำไมเครื่องมือเดียวกัน แต่อยู่คนละที่ ผลลัพธ์ถึงต่างกัน?

เมื่ออ่านมาถึงตรงนี้ หลายคนอาจคิดว่า ถ้าอย่างนั้นเราก็แค่หาซื้อเครื่อง FES หรือ NMES มาติดให้คนไข้ที่บ้านก็น่าจะเพียงพอแล้ว

แต่ในความเป็นจริง ความสำเร็จของการทำกายภาพบำบัดไฟฟ้า ไม่ได้อยู่ที่ตัวเครื่อง แต่อยู่ที่ “คนควบคุมเครื่อง” หรือนักกายภาพบำบัด

การติดแผ่นเจลผิดตำแหน่งเพียงแค่ 1-2 เซนติเมตร อาจทำให้กระแสไฟฟ้าไปกระตุ้นกล้ามเนื้อผิดมัด แทนที่จะช่วยเหยียดนิ้ว กลับกลายเป็นทำให้กำมือแน่นและเกร็งหนักกว่าเดิม

นอกจากนี้ การปรับค่าความถี่ (Frequency) ความกว้างของคลื่น (Pulse Width) และจังหวะการปล่อยกระแสไฟ ต้องถูกคำนวณให้พอดีกับสภาพกล้ามเนื้อของคนไข้แต่ละคน ซึ่งไม่เหมือนกันเลยในแต่ละวัน

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไม การฟื้นฟูในศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองที่มีมาตรฐานและมีผู้เชี่ยวชาญดูแลอย่างใกล้ชิด จึงให้ผลลัพธ์ที่แตกต่างจากการทำเองที่บ้านอย่างมหาศาล

ที่ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งก่อตั้งโดย กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (ใบอนุญาต กภ.9032) นักกายภาพบำบัดจาก ม.มหิดล ได้นำหลักการของงานวิจัยเหล่านี้มาปรับใช้ในการดูแลผู้ป่วยกว่า 5,000 ครอบครัว ตลอดระยะเวลากว่า 10 ที่ผ่านมา

ในการทำกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน นักกายภาพบำบัดแบบ 1:1 ของแสนปิติ จะทำการประเมินอย่างละเอียดว่า ในชั่วโมงนี้ คนไข้ควรใช้ TENS เพื่อลดปวด ใช้ NMES เพื่อเตรียมกล้ามเนื้อ หรือใช้ FES เพื่อฝึกหยิบจับสิ่งของและฝึกเดิน

ด้วยการมีผู้ช่วยคอยดูแลร่วมกับนักกายภาพบำบัดในทุกขั้นตอน ทำให้การผสมผสานระหว่างเทคโนโลยีกระตุ้นไฟฟ้าและการออกกำลังกายจริง เกิดความปลอดภัยและดึงศักยภาพของสมองกลับมาได้มากที่สุด โดยปัจจุบันแสนปิติมี 9 สาขาทั่วกรุงเทพฯ ในราคาเริ่มต้นที่เข้าถึงได้คือ 30,000 บาทต่อเดือน

บทสรุป: ไฟฟ้าเป็นเพียงตัวจุดชนวน แต่สมองคือผู้สร้างปาฏิหาริย์

เรื่องราวของ NMES, FES และ TENS สอนให้เรารู้ว่า ในโลกของการแพทย์และการฟื้นฟู ไม่มีเครื่องมือวิเศษชิ้นไหนที่ทำได้ทุกอย่าง

กระแสไฟฟ้าเป็นเพียง “ตัวจุดชนวน” ที่ช่วยปลุกกล้ามเนื้อที่หลับใหล และเปิดประตูส่งสัญญาณกลับไปยังสมองที่บอบช้ำ

แต่สิ่งที่จะทำให้คนไข้กลับมาเดินได้ หรือกลับมาใช้มือตักข้าวกินเองได้อีกครั้ง คือการนำกระแสไฟฟ้านั้น มาผสานเข้ากับ “ความตั้งใจ” ของคนไข้ และ “เทคนิคที่ถูกต้อง” จากผู้เชี่ยวชาญในศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง

เพราะสุดท้ายแล้ว เครื่องกระตุ้นไฟฟ้าที่ดีที่สุด อาจไม่ใช่เครื่องที่แพงที่สุด แต่คือเครื่องที่ถูกใช้ถูกประเภท ถูกเวลา และกระตุ้นให้สมองของคนไข้ กลับมาเป็นเจ้านายสั่งการร่างกายตัวเองได้อีกครั้งนั่นเอง..