อายุ 80 เป็น Stroke หมดหวัง? ผ่าความจริง สมองวัยดึกยังกู้ได้ไหม

ผู้สูงอายุเป็น Stroke อายุ 70-80 ปี ยังฟื้นฟูได้ไหม? เปิดงานวิจัยระดับโลก พร้อมแนวทางดูแลในศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองที่จะเปลี่ยนชีวิตผู้ป่วย

"แม่อายุ 80 แล้ว อย่าไปทรมานท่านเลย ให้ท่านนอนพักสบายๆ เถอะ"

ประโยคที่เต็มไปด้วยความหวังดีนี้ คือสิ่งที่เราได้ยินบ่อยที่สุด เมื่อมีผู้สูงอายุในบ้านล้มป่วยด้วยโรคหลอดเลือดสมอง หรือ Stroke

ข้อมูลจากองค์การอนามัยโลก (WHO) และสมาคมโรคหัวใจและโรคหลอดเลือดสมองแห่งสหรัฐอเมริกา (AHA/ASA) ชี้ตรงกันว่า ความเสี่ยงของการเกิด Stroke จะเพิ่มขึ้นเป็น 2 เท่า ทุกๆ 10 ปี หลังจากอายุ 55 ปี

แปลว่า ผู้ป่วยส่วนใหญ่ที่ต้องเผชิญกับโรคนี้ คือกลุ่มผู้สูงอายุวัย 70-80 ปีขึ้นไป

คำถามที่ตามมาคือ ในวัยที่ร่างกายเสื่อมถอย สมองของผู้สูงอายุ Stroke ยังสามารถซ่อมแซมตัวเองได้อยู่ไหม? หรือการพาไปฟื้นฟูเป็นเรื่องที่สูญเปล่า?

วันนี้งานวิจัยระดับโลกมีคำตอบที่อาจทำให้หลายครอบครัวต้องเปลี่ยนความคิดใหม่ทั้งหมด

มายาคติของคำว่า "แก่เกินไป"

ในอดีต มีความเชื่อทางการแพทย์แบบเก่าๆ ว่า สมองของผู้สูงอายุนั้นหมดความสามารถในการปรับตัว หรือที่เรียกว่า Neuroplasticity ไปแล้ว

ทำให้เมื่อผู้สูงอายุวัย 70-80 ปีเป็นอัมพฤกษ์ อัมพาต หลายครอบครัวจึงเลือกที่จะซื้อเตียงผู้ป่วย แล้วพาคนรักกลับไปนอนพักฟื้นที่บ้านเฉยๆ

แต่รู้หรือไม่ว่า ในมุมของวิทยาศาสตร์การแพทย์ยุคใหม่ ความเชื่อนี้ถูกปัดตกไปนานแล้ว

ย้อนกลับไปในปี 2002 มีงานวิจัยชิ้นสำคัญโดยทีมของ Bagg และคณะ ที่ตีพิมพ์ในวารสารระดับโลกอย่าง Stroke

นักวิจัยต้องการหาคำตอบว่า "อายุ" มีผลต่อความสำเร็จในการฟื้นฟูผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองจริงหรือไม่ โดยเก็บข้อมูลจากผู้ป่วยที่เข้ารับการฟื้นฟูจำนวนมาก

ผลลัพธ์ที่ได้ น่าสนใจมากครับ

งานวิจัยของ Bagg et al. (2002) พบว่า เมื่อตัดปัจจัยอื่นๆ ออกไป ตัวแปรเรื่อง "อายุเพียงอย่างเดียว" สามารถอธิบายความแตกต่างของผลลัพธ์การฟื้นฟูได้น้อยมาก

งานวิจัยโดย Bagg et al. (2002) ในวารสาร Stroke ยืนยันชัดเจนว่า อายุที่มากขึ้น ไม่ใช่ข้อห้ามในการฟื้นฟู และผู้สูงอายุยังคงมีศักยภาพในการพัฒนาความสามารถในการช่วยเหลือตัวเองได้อย่างมีนัยสำคัญ

พูดง่ายๆ ก็คือ สมองของคนวัย 70 หรือ 80 ปี ยังไม่เคยหยุดเรียนรู้ หากได้รับสิ่งกระตุ้นที่ถูกต้อง

ตัวแปรที่แท้จริง ไม่ใช่ "ปีเกิด" แต่คือ "ความตั้งใจในการฝึก"

ถ้าอายุไม่ใช่ตัวตัดสินชะตาชีวิตของผู้ป่วย แล้วอะไรคือสิ่งที่กำหนดว่า ผู้สูงอายุท่านไหนจะกลับมาเดินได้ หรือต้องนอนติดเตียง?

คำตอบอยู่ในงานวิจัยอีกชิ้นที่ตามมาในอีก 10 ปีให้หลัง โดย Foley และคณะ (2012) ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Stroke เช่นเดียวกัน

Foley et al. (2012) ได้ทำการวิเคราะห์ข้อมูลผู้ป่วยเพื่อเปรียบเทียบผลลัพธ์การฟื้นฟูระหว่างผู้ป่วยอายุน้อย กับผู้ป่วยสูงอายุ

สิ่งที่นักวิจัยค้นพบคือ แม้ผู้ป่วยที่มีอายุมากอาจจะมีจุดเริ่มต้นของสภาพร่างกายที่เปราะบางกว่า หรือมีโรคประจำตัวมากกว่า

แต่เมื่อเข้าสู่โปรแกรมการฟื้นฟูที่เข้มข้นและได้มาตรฐาน "อัตราการพัฒนา" (Rate of improvement) ของผู้สูงอายุ กลับทำได้ดีไม่แพ้คนหนุ่มสาวเลย

ปัจจัยที่กำหนดผลลัพธ์ที่แท้จริง จึงไม่ใช่อายุในบัตรประชาชน แต่คือความรุนแรงของโรคในตอนแรก และ "คุณภาพของการทำกายภาพบำบัด" ที่ผู้ป่วยได้รับต่างหาก

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไม การพาผู้ป่วยเข้าสู่ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ที่มีความเชี่ยวชาญเฉพาะทาง จึงเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของคนวัยนี้

กับดักของการ "ปล่อยให้นอนพัก"

ในทางการแพทย์ การปล่อยให้ผู้สูงอายุ Stroke นอนอยู่บนเตียงเฉยๆ เพราะกลัวท่านเหนื่อย คือความเสี่ยงที่อันตรายที่สุด

เพราะร่างกายของผู้สูงอายุมีการสูญเสียมวลกล้ามเนื้อเร็วกว่าคนหนุ่มสาวหลายเท่า

การนอนติดเตียงเพียงไม่กี่สัปดาห์ จะนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนลูกโซ่ ทั้งข้อติดแข็ง แผลกดทับ ปอดอักเสบจากการสำลัก ไปจนถึงการติดเชื้อในกระแสเลือด

ในทางกลับกัน การฟื้นฟูผู้สูงอายุอย่างถูกวิธีใน ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ไม่ใช่การบังคับให้ท่านออกกำลังกายหักโหมแบบนักกีฬา

แต่มันคือการจัดโปรแกรมที่ "เข้มข้นแต่ปลอดภัย" โดยคำนึงถึงสภาพหัวใจ ความดันโลหิต และมวลกระดูกของผู้สูงวัยเป็นหลัก

ออกแบบการฟื้นฟูอย่างไร ให้ชนะข้อจำกัดของอายุ?

เมื่อเรารู้จากงานวิจัยของทั้ง Bagg (2002) และ Foley (2012) แล้วว่า สมองวัย 70-80 ปี ยังกู้คืนได้ โจทย์ต่อไปคือ ต้องทำอย่างไร?

หัวใจสำคัญของการฟื้นฟูผู้สูงอายุ คือ "ความถี่ที่สม่ำเสมอ" และ "การดูแลแบบประชิดตัว"

ผู้สูงอายุอาจจะเหนื่อยง่ายในการฝึกครั้งละนานๆ การแบ่งเวลาฝึกออกเป็นหลายๆ รอบต่อวัน จึงตอบโจทย์สรีรวิทยาของคนวัยนี้ได้ดีกว่า

ที่ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งก่อตั้งโดย กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (ใบอนุญาต กภ.9032) นักกายภาพบำบัดจาก ม.มหิดล ได้นำหลักการนี้มาใช้ดูแลผู้ป่วยกว่า 5,000 ครอบครัว ตลอดประสบการณ์กว่า 10 ปีที่ผ่านมา

แนวทางที่ใช้คือการจัดโปรแกรมกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน โดยใช้นักกายภาพบำบัดดูแลแบบ 1 ต่อ 1 ร่วมกับผู้ช่วยพยาบาลคอยประคองอย่างใกล้ชิด

การซอยย่อยรอบฝึกแบบนี้ ทำให้ผู้สูงอายุได้รับการกระตุ้นสมองอย่างต่อเนื่องตลอดทั้งวัน โดยที่ร่างกายไม่เกิดความเหนื่อยล้าสะสมจนเกินไป

นอกจากนี้ การมีเครือข่ายถึง 9 สาขาในกรุงเทพฯ ในราคาเริ่มต้น 30,000 บาทต่อเดือน ยังช่วยให้ลูกหลานสามารถแวะเวียนมาให้กำลังใจคุณพ่อคุณแม่ได้สะดวก ซึ่ง "กำลังใจจากครอบครัว" นี่แหละครับ คือยาวิเศษที่งานวิจัยไหนก็วัดค่าไม่ได้

บทสรุป: เป้าหมายที่แท้จริงของการฟื้นฟูวัยเกษียณ

การพาผู้สูงอายุวัย 70-80 ปี เข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูใน ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง เป้าหมายอาจไม่ใช่การทำให้ท่านกลับไปวิ่งมาราธอนได้เหมือนสมัยหนุ่มสาว

แต่เป้าหมายที่ยิ่งใหญ่ที่สุด คือการคืน "ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์" ให้กับท่าน

จากที่ต้องนอนให้ลูกหลานเช็ดตัวป้อนข้าว บนเตียงตลอด 24 ชั่วโมง

เปลี่ยนเป็น การที่ท่านสามารถลุกขึ้นมานั่งคุยกับลูกหลานได้ ตักอาหารทานเองได้ หรือก้าวเดินเข้าห้องน้ำได้โดยไม่ต้องพึ่งพาคนอื่นทั้งหมด

วิทยาศาสตร์พิสูจน์ให้เราเห็นแล้วว่า สมองไม่เคยแก่เกินกว่าจะเรียนรู้ และตัวเลขอายุที่มากขึ้น ไม่ใช่เหตุผลที่เราจะยอมแพ้ในการกู้คืนคุณภาพชีวิตของคนที่เรารัก

เพราะสุดท้ายแล้ว ของขวัญที่ดีที่สุดสำหรับผู้สูงอายุที่รอดชีวิตจาก Stroke อาจไม่ใช่เตียงนอนราคาแพงที่นุ่มสบายที่สุด

แต่คือโอกาสในการได้รับฟื้นฟูอย่างถูกวิธี เพื่อให้ท่านได้กลับมาใช้ชีวิตในบั้นปลาย ด้วยสองขาและรอยยิ้มของท่านเองอีกครั้ง...