หลัง Stroke มีเซ็กส์ได้ไหม? ความจริงที่คนไข้ 75% ไม่กล้าถาม

ผู้ป่วยกว่า 75% มีปัญหาเพศสัมพันธ์หลัง Stroke แต่กลับไม่มีใครกล้าพูดถึง เปิดความจริงทางการแพทย์และแนวทางฟื้นฟูร่างกายจากศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง

รู้หรือไม่ว่า ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองกว่า 50% ถึง 75% ต้องเจอกับปัญหาเรื่องเพศสัมพันธ์หลังออกจากโรงพยาบาล

แต่สิ่งที่น่าตกใจกว่าตัวเลขนี้ก็คือ แทบไม่มีคนไข้คนไหนกล้าเอ่ยปากถามหมอเลย และในทางกลับกัน บุคลากรทางการแพทย์ส่วนใหญ่ก็มักจะไม่พูดถึงเรื่องนี้เช่นกัน

ทำไมเรื่องธรรมชาติที่สุดของมนุษย์ ถึงกลายเป็นความลับดำมืดหลังการเป็น Stroke? และจริงๆ แล้ว ร่างกายหลังวิกฤตสมอง ยังสามารถกลับมามีความสุขบนเตียงได้เหมือนเดิมหรือไม่?

75% ที่หายไป: เมื่อความต้องการทางเพศถูกแช่แข็ง

เวลาคนในครอบครัวเป็น Stroke เป้าหมายแรกของทุกคนคือ ทำอย่างไรให้เขากลับมาเดินได้ พูดได้ และกินข้าวเองได้ จนหลายคนลืมไปว่าคนไข้ก็ยังเป็นมนุษย์คนหนึ่ง ที่มีความต้องการทางด้านอารมณ์และความใกล้ชิดกับคู่รัก

หากเราไปดูงานวิจัยของ Calabrò และคณะ ที่ตีพิมพ์ในวารสารระดับโลกอย่าง Journal of Sexual Medicine เมื่อปี 2011 จะพบข้อมูลที่ชัดเจนมาก

งานวิจัยชิ้นนี้ระบุว่า เรื่องเพศหลังการเป็น Stroke (Sexuality After Stroke) ได้รับผลกระทบอย่างรุนแรง โดยผู้ป่วยมากถึง 50-75% มีความต้องการทางเพศลดลง หรือมีปัญหาในการมีเพศสัมพันธ์

ผู้ป่วยชายมักเจอภาวะอวัยวะเพศไม่แข็งตัว (Erectile Dysfunction) ในขณะที่ผู้ป่วยหญิงมักเจอกับปัญหาช่องคลอดแห้งและถึงจุดสุดยอดยากขึ้น — อ้างอิงจาก Calabrò et al. (2011)

คำถามคือ ทำไมสมองที่มีปัญหา ถึงส่งผลลงมาถึงเรื่องบนเตียงได้ขนาดนี้?

คำตอบแบ่งออกเป็น 2 มิติ คือ 'ฮาร์ดแวร์' และ 'ซอฟต์แวร์'

ในมุมของฮาร์ดแวร์ เนื้อสมองที่เสียหายอาจจะไปตรงกับส่วนที่ควบคุมระบบประสาทอัตโนมัติและฮอร์โมนพอดี บวกกับยารักษาโรคประจำตัวที่ต้องกินหลังเป็น Stroke เช่น ยาลดความดันโลหิตบางชนิด หรือยาต้านเศร้า ล้วนมีผลข้างเคียงกดความต้องการทางเพศทั้งสิ้น

ส่วนในมุมของซอฟต์แวร์ คือเรื่องของจิตใจล้วนๆ คนไข้จำนวนมากสูญเสียความมั่นใจในรูปร่างตัวเอง กลัวว่าตัวเองดูไม่น่าดึงดูดเหมือนเดิมเมื่อต้องใส่เครื่องพยุง หรือมีแขนขาที่อ่อนแรง

กำแพงความเงียบในห้องตรวจ

เมื่อปัญหามันใหญ่และกระทบความสัมพันธ์ในครอบครัวขนาดนี้ ทำไมเราถึงไม่ค่อยได้ยินการพูดถึงเรื่อง เพศสัมพันธ์ Stroke ในโรงพยาบาลเลย?

เรื่องนี้มีงานวิจัยที่เข้าไปสำรวจความจริงมาแล้ว โดย Grenier-Genest และคณะ ได้ตีพิมพ์ผลการศึกษาในวารสาร Topics in Stroke Rehabilitation เมื่อปี 2017

ทีมวิจัยพบปรากฏการณ์ที่น่าสนใจมาก นั่นคือทั้งฝั่งคนไข้และฝั่งทีมแพทย์ ต่างตกอยู่ใน 'สภาวะเกี่ยงกันพูด'

ฝั่งคนไข้และคู่สมรสรู้สึกอาย และคิดว่าเรื่องเพศเป็นเรื่องไม่เหมาะสมที่จะถาม ในขณะที่ตัวเองยังเดินไม่คล่องด้วยซ้ำ พวกเขาจึงรอให้หมอเป็นฝ่ายเปิดประเด็นก่อน

แต่ในฝั่งของแพทย์และนักบำบัด กลับรู้สึกว่าตัวเองไม่มีเวลาเพียงพอ ขาดการฝึกอบรมเฉพาะทางในการให้คำปรึกษาเรื่องเพศ หรือคิดว่าคนไข้คงยังไม่พร้อมรับฟัง จึงรอให้คนไข้เป็นฝ่ายถามขึ้นมาก่อนเช่นกัน

ผลลัพธ์ของความเงียบทั้งสองฝั่ง ทำให้เรื่อง Sexuality After Stroke กลายเป็นช่องว่างขนาดใหญ่ที่สุดเรื่องหนึ่งในการฟื้นฟูผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง — อ้างอิงจาก Grenier-Genest et al. (2017)

ทั้งที่ในความเป็นจริง ความใกล้ชิดทางกายคือยารักษาโรคซึมเศร้าหลัง Stroke ชั้นดี และเป็นตัวชี้วัดคุณภาพชีวิต (Quality of Life) ที่สำคัญมาก

มีเซ็กส์แล้วเส้นเลือดในสมองจะแตกซ้ำไหม?

นี่คือคำถามยอดฮิตที่สุดที่คู่สมรสแอบกระซิบถามกันเอง เพราะกลัวว่าถ้ามีเพศสัมพันธ์แล้วหัวใจเต้นแรง ความดันพุ่งสูง จะทำให้เส้นเลือดในสมองแตกหรือตีบซ้ำคาเตียงหรือเปล่า

ข้อมูลจากสมาคมโรคหัวใจและโรคหลอดเลือดสมองแห่งสหรัฐอเมริกา (AHA/ASA) ได้ให้คำตอบที่ช่วยปลดล็อกความกลัวนี้ไว้ชัดเจนมาก

AHA/ASA ระบุว่า พลังงานและอัตราการเต้นของหัวใจที่ใช้ในการมีเพศสัมพันธ์นั้น เทียบเท่ากับการเดินขึ้นบันไดเพียงแค่ 1 ถึง 2 ชั้น หรือการเดินเร็วๆ เท่านั้น

ดังนั้น หากผู้ป่วยสามารถควบคุมความดันโลหิตได้ดี และมีร่างกายที่ฟื้นฟูจนแข็งแรงพอที่จะเดินต่อเนื่องได้โดยไม่เหนื่อยหอบ โอกาสที่จะเกิด Stroke ซ้ำจากการมีเพศสัมพันธ์จึงถือว่าต่ำมาก

ฟื้นฟูร่างกาย เพื่อกู้คืนความสัมพันธ์

การจะกลับมามีเพศสัมพันธ์ที่ปลอดภัยและมีความสุขได้ รากฐานสำคัญที่สุดจึงหนีไม่พ้นเรื่อง 'ความฟิตของร่างกาย' และการควบคุมการเคลื่อนไหว

ลองนึกภาพว่า ถ้าคนไข้ยังมีอาการเกร็งของกล้ามเนื้อ (Spasticity) อย่างรุนแรง หรือกล้ามเนื้อแกนกลางลำตัวยังไม่แข็งแรง แค่การทรงตัวบนเตียงก็เป็นเรื่องยากแล้ว

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมการฟื้นฟูใน ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ที่ได้มาตรฐาน จึงไม่ได้มองแค่เรื่องการฝึกเดินในห้องกายภาพบำบัดเพียงอย่างเดียว

อย่างที่ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งดูแลผู้ป่วยมากว่า 5,000 ครอบครัวตลอดระยะเวลากว่า 10 ปี มีการออกแบบโปรแกรมกายภาพบำบัดที่เน้นความเข้มข้นสูงถึง 2-3 เซสชันต่อวัน

การฝึกแบบตัวต่อตัว (PT 1:1) โดยมีผู้ช่วยคอยดูแลอย่างใกล้ชิดตามแนวทางของ กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล ผู้ก่อตั้งจาก ม.มหิดล จะช่วยเพิ่มความทนทานของระบบหัวใจและหลอดเลือด (Cardiovascular Endurance) ลดอาการเกร็ง และเพิ่มความยืดหยุ่นของข้อต่อ

เมื่อร่างกายมีความยืดหยุ่นดีขึ้น เหนื่อยน้อยลง และสามารถช่วยเหลือตัวเองในการพลิกตะแคงตัวหรือทรงตัวได้ดีขึ้น ความมั่นใจในการกลับไปใช้ชีวิตคู่ตามปกติก็จะตามมาเองโดยธรรมชาติ

นอกจากนี้ การเลือกใช้ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ที่มีทีมผู้เชี่ยวชาญคอยให้คำแนะนำอย่างเข้าใจ ยังช่วยให้คู่สมรสได้เรียนรู้เรื่องการจัดท่าทางที่เหมาะสม เพื่อหลีกเลี่ยงการลงน้ำหนักทับแขนขาข้างที่อ่อนแรงในระหว่างมีกิจกรรมทางเพศอีกด้วย

บทสรุป: ความรักคือการฟื้นฟูที่ดีที่สุด

สุดท้ายแล้ว เรื่องเพศสัมพันธ์หลัง Stroke ไม่ใช่เรื่องน่าอาย และไม่ใช่เรื่องที่ต้องเก็บไว้เป็นความลับอีกต่อไป

ในบางครั้ง คำว่าเพศสัมพันธ์อาจไม่ได้หมายถึงการสอดใส่เพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงการกอด การสัมผัส และการแสดงความรักที่ทำให้คนไข้รู้ว่า เขายังมีคุณค่าและยังเป็นที่รักของคู่ชีวิตเสมอ

การเปิดใจพูดคุยกันตรงๆ ปรึกษาแพทย์เพื่อปรับยาหากมีผลข้างเคียง และตั้งใจฟื้นฟูร่างกายให้แข็งแรงใน ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ที่มีคุณภาพ...

ทั้งหมดนี้ คือสะพานที่จะพาคนไข้ข้ามผ่านความกลัว เพื่อทวงคืนความสุขทั้งทางร่างกายและจิตใจ ให้กลับมาสมบูรณ์อีกครั้ง