สายให้อาหารหลัง Stroke: ถอดได้เมื่อไหร่? ตัดจบวงจรความกังวล

รู้หรือไม่ว่าผู้ป่วย Stroke หลายคนต้องใส่สายให้อาหาร (NG Tube) เพื่อความปลอดภัย แต่เมื่อไหร่ถึงจะถอดได้? มาหาคำตอบและแนวทางการฟื้นฟูที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง

ทุก 5 นาที มีผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง 1 คนเสียชีวิตในประเทศไทย นี่คือหนึ่งในสถิติที่น่าตกใจจากกระทรวงสาธารณสุข และอีกหนึ่งปัญหาที่ตามมาหลังสมองถูกโจมตี คือ ‘การกลืนลำบาก’

เมื่อกลืนลำบาก… ความเสี่ยงที่จะสำลักอาหารหรือน้ำเข้าปอดก็สูงขึ้น นั่นนำไปสู่ปอดอักเสบ และอาจถึงขั้นเสียชีวิตได้

นี่คือเหตุผลว่าทำไมผู้ป่วยหลายคนจึงจำเป็นต้องใส่สายให้อาหารทางจมูก (NG Tube) ตั้งแต่แรก

เมื่อไหร่ที่ 'สายให้อาหาร' คือทางออก?

หลังภาวะสมองขาดเลือด หรือเลือดออกในสมอง ผู้ป่วยกว่าครึ่งจะมีภาวะกลืนลำบาก (dysphagia)

หากปล่อยไว้โดยไม่มีการให้อาหารที่เพียงพอ ผู้ป่วยจะขาดสารอาหาร น้ำ และเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนร้ายแรง

งานวิจัยใหญ่ระดับโลกอย่าง The FOOD Trial ที่ตีพิมพ์ใน The Lancet ปี 2005 ได้ยืนยันว่าการให้อาหารทางสายยางทันทีที่ผู้ป่วยกลืนไม่ได้นั้น ช่วยลดอัตราการเสียชีวิตและภาวะแทรกซ้อนได้จริง

การให้อาหารทางสายยางภายใน 7 วันแรกหลัง Stroke ในผู้ป่วยกลืนลำบาก ช่วยลดอัตราการเสียชีวิตและการพึ่งพิงผู้อื่นในระยะ 6 เดือนได้ 15% (Dennis et al., 2005).

ดังนั้น การใส่สายให้อาหาร (NG Tube) จึงเป็นสิ่งจำเป็นเพื่อประคับประคองชีวิตและช่วยให้ร่างกายฟื้นตัวได้ในระยะแรก

สัญญาณบ่งชี้ว่า 'พร้อมถอดสาย'

แน่นอนว่าไม่มีใครอยากให้สายให้อาหารติดตัวไปตลอด การถอดสายออกได้คือเป้าหมายสำคัญของผู้ป่วยและครอบครัว

แต่การจะถอดได้นั้น ต้องมั่นใจว่าผู้ป่วยสามารถกลับมากลืนอาหารได้อย่างปลอดภัยและเพียงพอต่อความต้องการของร่างกาย

หลักการสำคัญคือ การประเมินอย่างรอบด้านโดยทีมแพทย์และนักบำบัดการกลืน (Speech-Language Pathologist)

เกณฑ์หลักในการพิจารณาถอด NG Tube:

1. ความสามารถในการกลืนที่ดีขึ้น: ผู้ป่วยต้องผ่านการประเมินจากนักบำบัดการกลืน โดยสามารถกลืนอาหารที่มีความข้นหนืดต่างๆ ได้อย่างปลอดภัย ไม่มีการสำลักหรือไอขณะกลืน

งานวิจัยจาก Cochrane Review โดย Gomes et al. (2014) ชี้ว่าการฝึกกลืนอย่างเข้มข้นเป็นหัวใจสำคัญในการฟื้นฟู

2. สามารถรับประทานอาหารทางปากได้เพียงพอ: ผู้ป่วยต้องทานอาหารและน้ำทางปากได้ปริมาณที่เพียงพอต่อความต้องการพลังงานและสารน้ำของร่างกาย เพื่อรักษาสภาวะโภชนาการที่ดี

3. ภาวะแทรกซ้อนจากสายลดลง: หากพบภาวะแทรกซ้อน เช่น แผลในจมูก หรือปอดอักเสบซ้ำๆ การถอดสายอาจเป็นทางออกที่ดี หากผู้ป่วยกลืนได้ดีขึ้น

4. สภาพร่างกายโดยรวมคงที่และดีขึ้น: การที่ร่างกายแข็งแรงขึ้น มีสติปัญญาดีขึ้น มีส่วนช่วยให้สามารถควบคุมการกลืนได้ดีขึ้นตามไปด้วย

การฝึกกลืน: กุญแจสำคัญสู่การปลดแอก

การฝึกกลืนไม่ใช่เรื่องง่าย แต่เป็นกระบวนการที่ต้องทำอย่างต่อเนื่องและมีแบบแผน

นักบำบัดการกลืนจะใช้เทคนิคต่างๆ เพื่อฟื้นฟูการทำงานของกล้ามเนื้อที่เกี่ยวข้องกับการกลืน

เช่น การฝึกกลืนท่าทางพิเศษ การกระตุ้นไฟฟ้ากล้ามเนื้อ (NMES) หรือการปรับความข้นหนืดของอาหาร

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ เราให้ความสำคัญกับการฟื้นฟูการกลืนอย่างเป็นระบบ โดยมีนักบำบัดการกลืนผู้เชี่ยวชาญ คอยดูแลประเมินและวางแผนการรักษาเฉพาะบุคคล

เรามีประสบการณ์ดูแลผู้ป่วย Stroke กว่า 5,000 ครอบครัว มากว่า 10 ปี ด้วยทีมสหวิชาชีพที่พร้อมสนับสนุนทุกย่างก้าวของผู้ป่วย

ในบางกรณี ผู้ป่วยอาจจำเป็นต้องใส่อาหารทางหน้าท้อง (PEG) หากคาดการณ์ว่าจะกลืนไม่ได้นานกว่า 4 สัปดาห์ เพราะลดภาวะแทรกซ้อนและผู้ป่วยสบายตัวกว่า

แต่ไม่ว่าจะเป็นแบบไหน เป้าหมายสูงสุดคือการกลับมาทานอาหารทางปากให้ได้มากที่สุด

บทบาทของศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองในการถอดสาย

การฟื้นฟูผู้ป่วย Stroke เป็นเรื่องที่ซับซ้อนและต้องใช้ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทาง

การถอดสายให้อาหารก็เช่นกัน ไม่ใช่แค่ตัดสินใจถอด แต่ต้องมีการเตรียมพร้อมและฝึกฝนอย่างเข้มข้น

ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองที่มีคุณภาพ จะมีทีมสหวิชาชีพที่ครบวงจร ตั้งแต่แพทย์, พยาบาล, นักกายภาพบำบัด, นักกิจกรรมบำบัด ไปจนถึงนักบำบัดการกลืน

อย่างที่ศูนย์แสนปิติ (Sanpiti) กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล ผู้ก่อตั้งจาก ม.มหิดล (ใบอนุญาต กภ.9032) ได้ออกแบบโปรแกรมกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชัน/วัน แบบ PT 1:1 พร้อมผู้ช่วย เพื่อให้ผู้ป่วยฟื้นตัวได้อย่างเต็มศักยภาพ

การฟื้นฟูแบบองค์รวมนี้ ไม่เพียงช่วยให้ร่างกายแข็งแรง แต่ยังช่วยฟื้นฟูความสามารถในการกลืนได้อย่างมีประสิทธิภาพ

การตัดสินใจถอดสายให้อาหารไม่ใช่แค่การถอดอุปกรณ์ แต่เป็นการคืนศักดิ์ศรีและคุณภาพชีวิตให้กับผู้ป่วยและครอบครัว

ดังนั้น หากผู้ป่วย Stroke ของคุณยังคงต้องพึ่งพาสายให้อาหาร การฟื้นฟูที่ถูกจุดและเข้มข้นที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง คือกุญแจสำคัญที่จะนำไปสู่การ 'ปลดแอก' จากสายยางนี้ได้ในที่สุด

และนั่นหมายถึงการกลับมามีชีวิตที่ใกล้เคียงปกติมากที่สุดอีกครั้ง