สั่งให้ขยับ แต่แขนนิ่งสนิท? FES เทคโนโลยี 'จัมป์แบต' สมอง

เมื่อสมองสั่งงานไม่ได้ FES กระตุ้นไฟฟ้า Stroke จะเข้ามาช่วยต่อวงจรประสาทใหม่ได้อย่างไร เจาะลึกงานวิจัยกับศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองแสนปิติ

คุณเคยจินตนาการไหมว่า ถ้าวันหนึ่งเราจ้องมองแก้วน้ำตรงหน้า สมองสั่งการเต็มที่ว่า 'จงยื่นมือไปหยิบ' แต่แขนของเรากลับนิ่งสนิทเหมือนท่อนไม้?

นี่คือฝันร้ายในโลกความจริงที่เกิดขึ้นกับผู้รอดชีวิตจากโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) กว่า 80% ตามข้อมูลจากสมาคมโรคหัวใจและหลอดเลือดสมองแห่งสหรัฐอเมริกา (AHA/ASA)

คำถามที่น่าสนใจคือ ในเมื่อกล้ามเนื้อแขนและขายังอยู่ที่เดิม เส้นประสาทที่แขนก็ไม่ได้ขาดออกจากกัน แล้วทำไมมันถึงขยับไม่ได้?

คำตอบนั้นเหมือนกับระบบไฟฟ้าในบ้านที่ 'สายส่งหลัก' จากโรงไฟฟ้าถูกตัดขาด และวันนี้เรามีเทคโนโลยีฟื้นฟูที่ทำหน้าที่เหมือนการ 'จัมป์แบตเตอรี่' เพื่อกู้คืนระบบนี้ เรื่องนี้ทำงานอย่างไร วันนี้เราจะมาเล่าให้ฟังครับ

เมื่อโรงไฟฟ้าพัง แต่หลอดไฟยังดีอยู่

ในร่างกายของคนปกติ สมองจะทำหน้าที่เหมือนโรงไฟฟ้า คอยส่งกระแสไฟฟ้าอ่อนๆ ผ่านไขสันหลัง วิ่งไปตามเส้นประสาท เพื่อสั่งให้กล้ามเนื้อหดตัวและเกิดการเคลื่อนไหว

แต่เมื่อเกิด Stroke เซลล์สมองบางส่วนตายลง เปรียบเสมือนโรงไฟฟ้าหลักเกิดระเบิด ทำให้ไม่มีกระแสไฟฟ้าส่งลงมายังแขนขา ทั้งๆ ที่กล้ามเนื้อและเส้นประสาทส่วนปลาย (หลอดไฟและสายไฟในบ้าน) ยังคงมีสภาพสมบูรณ์ดีอยู่

ถ้าปล่อยทิ้งไว้นานๆ โดยไม่มีไฟฟ้าวิ่งผ่านเลย กล้ามเนื้อเหล่านั้นก็จะค่อยๆ ลีบเล็กลง และข้อต่อก็จะยึดติดในที่สุด

นักวิทยาศาสตร์การแพทย์จึงตั้งคำถามว่า ในเมื่อสมองส่งไฟฟ้ามาไม่ได้ ทำไมเราไม่เอา 'กระแสไฟฟ้าจากภายนอก' ยิงตรงเข้าไปที่เส้นประสาทส่วนปลายแทนล่ะ? นี่คือจุดกำเนิดของเทคโนโลยีที่เรียกว่า FES ครับ

FES กระตุ้นไฟฟ้า Stroke: ไม่ใช่แค่ช็อตให้กระตุก แต่คือการ 'ทำภารกิจ'

FES ย่อมาจาก Functional Electrical Stimulation หรือแปลเป็นไทยเข้าใจง่ายๆ ว่า การกระตุ้นด้วยไฟฟ้าเพื่อการทำกิจกรรม

หลายคนอาจสงสัยว่า มันต่างจากเครื่องกระตุ้นไฟฟ้าทั่วไปตามคลินิกอย่างไร? ความลับอยู่ที่คำว่า 'Functional' หรือ 'การทำหน้าที่อย่างมีความหมาย' ครับ

การกระตุ้นไฟฟ้าแบบธรรมดา คือการให้คนไข้นอนเฉยๆ แล้วปล่อยกระแสไฟให้กล้ามเนื้อกระตุกเล่นๆ เพื่อกันกล้ามเนื้อลีบ ซึ่งสมองแทบไม่ได้เรียนรู้อะไรเลยจากการนอนดูแขนตัวเองกระตุก

แต่สำหรับ FES กระตุ้นไฟฟ้า Stroke จะถูกนำมาใช้ 'ในขณะที่คนไข้กำลังพยายามทำกิจกรรมจริง' เช่น จังหวะที่คนไข้พยายามจะก้าวขาเดินแต่ปลายเท้าตก เครื่อง FES ก็จะปล่อยกระแสไฟฟ้าไปกระตุ้นให้กล้ามเนื้อหน้าแข้งกระดกปลายเท้าขึ้นในเสี้ยววินาทีนั้นพอดี หรือปล่อยไฟช่วยให้มือแบออกในจังหวะที่คนไข้กำลังเอื้อมไปคว้าแก้วน้ำ

FES ไม่ได้ทำงานแทนสมองไปตลอดกาล แต่มันคือการส่งสัญญาณย้อนกลับไปบอกสมองว่า 'นี่ไง ความรู้สึกของการขยับแขนที่ถูกต้อง จำความรู้สึกนี้ไว้นะ'

เมื่อคนไข้ 'ตั้งใจจะขยับ' (สัญญาณจากสมอง) บวกกับ 'เครื่อง FES ช่วยให้ขยับสำเร็จ' (สัญญาณจากกล้ามเนื้อวิ่งย้อนกลับขึ้นไป) สัญญาณสองฝั่งนี้จะมาบรรจบกัน และเกิดปรากฏการณ์ที่เรียกว่า Neuroplasticity หรือการที่สมองส่วนที่ยังดีอยู่ สร้างเครือข่ายเส้นใยประสาทใหม่ขึ้นมาทำงานแทนส่วนที่ตายไปแล้วนั่นเอง

กางตัวเลขงานวิจัย: FES ได้ผลจริง หรือแค่ความหวัง?

ในโลกของการแพทย์ ความรู้สึกว่าดีไม่เคยพอ แต่ต้องวัดผลได้ด้วยตัวเลขสถิติที่ชัดเจน

มีงานวิจัยระดับท็อปชิ้นหนึ่งที่ทำโดยทีมของ Eraifej และคณะ ตีพิมพ์ในวารสาร Cochrane Review เมื่อปี 2017 ซึ่งเป็นการรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลจากงานวิจัยแบบสุ่มที่มีกลุ่มควบคุม (RCTs) จำนวนถึง 20 ชิ้น มีผู้ป่วยเข้าร่วมกว่า 900 คน

ผลลัพธ์ที่ได้น่าทึ่งมากครับ งานวิจัยพบว่า การใช้ FES กับกล้ามเนื้อแขน ช่วยเพิ่มความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน (ADL) ของผู้ป่วยได้อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ เมื่อเทียบกับกลุ่มที่ทำกายภาพบำบัดแบบดั้งเดิมเพียงอย่างเดียว

ที่สำคัญคือ Eraifej และคณะ ชี้ให้เห็นตัวเลขสำคัญว่า ผลลัพธ์จะยิ่งชัดเจนมาก หากเริ่มใช้เทคโนโลยีนี้ภายใน 2 เดือนแรกหลังเกิดอาการ ซึ่งตรงกับช่วงเวลาทองของการฟื้นฟูสมอง

นอกจากนี้ ในปี 2015 ยังมีงานวิจัยที่น่าสนใจมากของ Knutson และคณะ ที่ตีพิมพ์ในวารสารระดับโลกอย่าง Stroke พวกเขาได้พัฒนาเทคนิค FES แบบล้ำสมัยไปอีกขั้น ที่เรียกว่า CCFES (Contralaterally Controlled FES)

หลักการคือ ให้คนไข้ใส่ถุงมือตรวจจับสัญญาณที่ 'มือข้างปกติ' พอคนไข้แบมือข้างที่ดี เครื่องก็จะสั่งปล่อยกระแสไฟฟ้า FES ไปกระตุ้นให้ 'มือข้างที่อ่อนแรง' แบออกพร้อมกันในจังหวะเดียวกันเป๊ะๆ

Knutson และคณะ พบว่า วิธีนี้ช่วยให้คนไข้ที่มือเป็นอัมพาตเรื้อรัง กลับมาควบคุมการเหยียดนิ้วและหยิบจับสิ่งของได้ดีขึ้นกว่าการกระตุ้นไฟฟ้าแบบเดิมอย่างเห็นได้ชัด เพราะสมองทั้งสองซีกได้รับการกระตุ้นให้ทำงานประสานกันแบบเรียลไทม์

เทคโนโลยีที่ดี ต้องมาคู่กับ 'คน' ที่เข้าใจ

อ่านมาถึงตรงนี้ หลายคนอาจคิดว่า งั้นเราไปหาซื้อเครื่องกระตุ้นไฟฟ้าตามอินเทอร์เน็ตมาติดให้คุณพ่อคุณแม่ที่บ้านเองเลยดีไหม?

ความจริงที่ต้องระวังคือ การติดแผ่นนำไฟฟ้าผิดตำแหน่งเพียงแค่ 1-2 เซนติเมตร หรือการตั้งค่าความถี่ของกระแสไฟไม่เหมาะสม แทนที่จะได้การเคลื่อนไหวที่ถูกต้อง อาจจะกลายเป็นการกระตุ้นให้กล้ามเนื้อเกิดอาการเกร็ง (Spasticity) หนักกว่าเดิมได้

นี่คือเหตุผลว่าทำไม การเลือกศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองที่มีความเชี่ยวชาญเฉพาะทาง จึงเป็นจิ๊กซอว์ชิ้นสำคัญที่จะตัดสินว่า เทคโนโลยีฟื้นฟูเหล่านี้จะคุ้มค่าหรือไม่

อย่างที่ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งก่อตั้งโดย กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (ใบอนุญาต กภ.9032) นักกายภาพบำบัดจาก ม.มหิดล เราไม่ได้มองว่าเครื่องมือคือพระเอกเพียงลำพัง แต่หัวใจสำคัญคือการผสานเทคโนโลยีเข้ากับการทำกายภาพบำบัดที่เข้มข้นถึง 2-3 เซสชันต่อวัน

จากการดูแลผู้ป่วยมากว่า 5,000 ครอบครัว ตลอดประสบการณ์กว่า 10 ปี ใน 9 สาขาทั่วกรุงเทพฯ เราพบว่าการมีนักกายภาพบำบัดวิชาชีพประกบแบบ 1:1 ร่วมกับผู้ช่วย เพื่อคอยปรับจังหวะการปล่อยกระแสไฟฟ้าให้ตรงกับความตั้งใจของคนไข้ในทุกๆ การเคลื่อนไหว คือสิ่งที่สร้างความแตกต่างของผลลัพธ์อย่างแท้จริง

และที่สำคัญ การเข้าถึงการดูแลระดับมาตรฐานนี้ในศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองยุคใหม่ ไม่ได้แพงอย่างที่หลายคนกลัว โดยมีราคาเริ่มต้นเพียง 30,000 บาทต่อเดือนเท่านั้น

บทสรุป: แสงสว่างที่ปลายอุโมงค์ของคนไข้ Stroke

ในอดีต เมื่อเส้นทางเดินรถไฟสายหลักในสมองถูกทำลายลงจาก Stroke เราอาจทำได้แค่ยืนมองดูขบวนรถไฟจอดนิ่งสนิทด้วยความสิ้นหวัง

แต่วันนี้ เทคโนโลยีอย่าง FES กระตุ้นไฟฟ้า Stroke และการดูแลอย่างถูกวิธีในศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ได้พิสูจน์ให้เราเห็นแล้วว่า แม้ทางสายหลักจะพังทลายลง...

แต่ตราบใดที่เรายังไม่หยุดส่งสัญญาณไฟ สมองของมนุษย์ก็พร้อมที่จะสร้าง 'ทางด่วนสายใหม่' ขึ้นมาเพื่อให้เรากลับมาเคลื่อนไหวได้อีกครั้งเสมอครับ