ร้องไห้ไม่หยุด หัวเราะไม่สน: เมื่ออารมณ์ไม่ได้มาจากใจหลัง Stroke

รู้หรือไม่? การร้องไห้หรือหัวเราะไม่หยุดหลัง Stroke อาจไม่ใช่เรื่องของใจ แต่เป็นอาการทางสมองที่เรียกว่า Pseudobulbar Affect ซึ่งศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองสามารถช่วยได้.

เคยได้ยินเรื่องนี้ไหม? ผู้ป่วย Stroke บางคน อยู่ๆ ก็ร้องไห้โฮออกมาแบบไม่มีปี่มีขลุ่ย ทั้งที่ไม่ได้เศร้า หรือบางทีก็หัวเราะร่าเริงอย่างควบคุมไม่ได้ ทั้งที่ไม่ได้มีความสุขอะไรเลย

นี่ไม่ใช่เรื่องของ 'อินเนอร์' เกินจริง แต่เป็นความผิดปกติทางระบบประสาทที่เรียกว่า Emotional Lability หรือ Pseudobulbar Affect (PBA) ซึ่งพบได้บ่อยถึง 11% ในผู้ป่วย Stroke ตามผลงานวิจัยของ Hackett et al. (2010) ที่ตีพิมพ์ใน Cochrane Review

ทำไมอารมณ์ถึงพังแบบไม่มีเหตุผล?

สมองของเรามีส่วนที่ควบคุมอารมณ์และส่วนที่ควบคุมการแสดงออกของอารมณ์แยกกัน เหมือนมีปุ่มเปิดเพลง กับปุ่มปรับเสียง

เมื่อเกิด Stroke สมองส่วนที่ทำหน้าที่เชื่อมต่อสองส่วนนี้อาจได้รับความเสียหาย ทำให้วงจรประสาทเกิดความผิดปกติ

ผลก็คือ สัญญาณการแสดงออกทางอารมณ์ เช่น การร้องไห้หรือหัวเราะ ก็จะถูกกระตุ้นออกมาเอง โดยที่ไม่สัมพันธ์กับความรู้สึกภายในจริงๆ

Pseudobulbar Affect (PBA) ไม่ใช่อาการทางจิตเวช แต่เป็นอาการทางระบบประสาทที่เกิดจากความเสียหายของสมอง

ในทางวิทยาศาสตร์ Kim & Choi-Kwon (2000) ได้ศึกษาและพบว่า ความเสียหายที่สมองส่วนหน้า (frontal lobe) และส่วนอื่นที่เกี่ยวข้องกับการควบคุมอารมณ์ เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เกิด PBA

อาการแบบไหนที่เข้าข่าย PBA?

ผู้ป่วยจะมีการแสดงออกทางอารมณ์ที่รุนแรง เกินจริง หรือไม่เหมาะสมกับสถานการณ์ เช่น ร้องไห้สะอึกสะอื้นนานนับนาทีกับเรื่องเล็กน้อย หรือหัวเราะเสียงดังขณะรับข่าวร้าย

อาการเหล่านี้มักจะเกิดขึ้นฉับพลันและไม่สามารถควบคุมได้ ทำให้ทั้งผู้ป่วยและคนรอบข้างรู้สึกอึดอัด สับสน และบางครั้งก็นำไปสู่ความเข้าใจผิด

สิ่งสำคัญคือ ผู้ป่วยยังคงรับรู้และเข้าใจสถานการณ์ได้ดี แต่สมองแค่สั่งการให้แสดงออกในลักษณะที่ไม่เหมาะสมเท่านั้น

นี่ไม่ใช่ภาวะซึมเศร้า หรือวิตกกังวล

แม้ภายนอกจะคล้ายกัน แต่ PBA แตกต่างจากภาวะซึมเศร้าหรือวิตกกังวลตรงที่อารมณ์ไม่ได้เปลี่ยนแปลงไปตามความรู้สึกภายใน และมักมีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วและเป็นช่วงๆ

World Health Organization (WHO) และ American Heart Association (AHA) ต่างก็ตระหนักถึงความสำคัญของการแยกแยะอาการเหล่านี้ เพื่อให้ผู้ป่วยได้รับการดูแลที่ถูกต้อง

การวินิจฉัยที่แม่นยำจะช่วยให้แพทย์สามารถเลือกแนวทางการรักษาที่เหมาะสม ไม่ว่าจะเป็นการใช้ยา การบำบัด หรือการฟื้นฟู

แนวทางการฟื้นฟู ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง

การจัดการ PBA มักจะเกี่ยวข้องกับการให้ความรู้ความเข้าใจแก่ผู้ป่วยและครอบครัวเป็นอันดับแรก เพราะเมื่อเข้าใจว่านี่คืออาการทางสมอง ไม่ใช่ความอ่อนแอทางจิตใจ ก็จะช่วยลดความเครียดและความเข้าใจผิดได้มาก

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งมีประสบการณ์กว่า 10 ปี และดูแลผู้ป่วยมาแล้วกว่า 5,000 ครอบครัว เราพบว่าการให้คำปรึกษาและการสนับสนุนทางอารมณ์เป็นสิ่งสำคัญ

นักกายภาพบำบัดภายใต้การดูแลของคุณ กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (กภ.9032) จาก ม.มหิดล จะทำงานร่วมกับผู้เชี่ยวชาญด้านอื่นๆ เพื่อออกแบบแผนการฟื้นฟูที่ครอบคลุม

บางกรณีอาจมีการพิจารณาใช้ยาเพื่อช่วยปรับสมดุลสารสื่อประสาทในสมอง ซึ่งจะต้องอยู่ภายใต้คำแนะนำของแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเท่านั้น

นอกจากนี้ กิจกรรมการบำบัดที่ช่วยกระตุ้นการทำงานของสมองและสร้างวงจรประสาทใหม่ๆ ก็มีส่วนช่วยในการฟื้นฟูได้เช่นกัน โดยเฉพาะการทำกายภาพบำบัดแบบเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน

การฟื้นฟูที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง โดยเฉพาะในศูนย์ที่มีนักกายภาพบำบัดดูแลแบบ 1:1 พร้อมผู้ช่วยอย่างแสนปิติ (ซึ่งมีถึง 9 สาขาในกรุงเทพ ด้วยราคาเริ่มต้น 30,000 บาท/เดือน) จะช่วยให้ผู้ป่วยมีโอกาสฟื้นตัวและจัดการกับอาการ PBA ได้ดีขึ้น

Insight: ความเข้าใจคือจุดเริ่มต้น

การร้องไห้หรือหัวเราะที่ควบคุมไม่ได้หลัง Stroke ไม่ได้แปลว่าผู้ป่วยเป็นคนอ่อนแอ หรือเสียสติ

มันคือสัญญาณบ่งบอกว่าสมองกำลังพยายามปรับตัว และต้องการความช่วยเหลือที่ถูกต้อง

การทำความเข้าใจและให้การสนับสนุนอย่างถูกวิธี ทำให้ผู้ป่วยกลับมาใช้ชีวิตประจำวันได้อย่างมีความสุขและมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นได้