ร้องไห้ไม่หยุดทั้งที่ไม่เศร้า? เมื่อสมองหลัง Stroke 'สวิตช์อารมณ์' ค้าง

ทำไมผู้ป่วยถึงร้องไห้หลัง Stroke หรือหัวเราะไม่หยุด? รู้จักภาวะ Emotional Lability ที่ไม่ใช่โรคซึมเศร้า พร้อมแนวทางรับมือในศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง

คุณเคยเห็นคนไข้ที่อยู่ดีๆ ก็ปล่อยโฮออกมาอย่างหนัก ทั้งที่กำลังนั่งดูรายการตลกไหมครับ?

หรือบางครั้ง กำลังคุยเรื่องซีเรียสอยู่ดีๆ เขากลับหัวเราะคิกคักออกมาจนหยุดไม่ได้

ถ้าคุณกำลังดูแลผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง แล้วเจอเหตุการณ์แบบนี้ สิ่งแรกที่คนส่วนใหญ่คิดคือ 'เขากำลังเป็นโรคซึมเศร้าหรือเปล่า?' หรือ 'เขากำลังน้อยใจอะไรเราไหม?'

แต่ความจริงที่น่าตกใจก็คือ ในวินาทีที่น้ำตาไหลอาบแก้ม ลึกๆ ในใจของเขาอาจจะไม่ได้รู้สึกเศร้าเลยแม้แต่นิดเดียว

เรื่องนี้ไม่ได้เกิดจากความอ่อนแอทางจิตใจ แต่มันคือ 'บั๊ก' ของระบบประสาทที่พังเสียหาย เรื่องนี้มีคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์ที่น่าสนใจอย่างไร เรามาหาคำตอบกันครับ

เมื่อ 'เบรกอารมณ์' ในสมองพังเสียหาย

ในทางการแพทย์ อาการร้องไห้หลัง Stroke หรือหัวเราะออกมาโดยควบคุมไม่ได้นี้ มีชื่อเรียกว่า Emotional Lability หรืออีกชื่อคือ Pseudobulbar Affect (PBA)

เพื่อให้เห็นภาพง่ายที่สุด ให้จินตนาการว่าสมองของคนเราเหมือนรถยนต์คันหนึ่ง

สมองส่วนหน้า (Frontal Lobe) ทำหน้าที่เหมือน 'แป้นเบรก' ที่คอยควบคุมไม่ให้เราแสดงอารมณ์ออกมามากเกินไป หรือแสดงออกผิดที่ผิดทาง

ส่วนก้านสมอง (Brainstem) ทำหน้าที่เหมือน 'คันเร่ง' ที่คอยสั่งการกล้ามเนื้อใบหน้า ให้ยิ้ม หัวเราะ หรือร้องไห้

ทีนี้ พอเกิดภาวะ Stroke ขึ้น เส้นเลือดที่ไปเลี้ยงสมองส่วนที่เชื่อมระหว่าง 'แป้นเบรก' กับ 'คันเร่ง' เกิดการตีบหรือแตกขึ้นมา

ผลลัพธ์ก็คือ สายเบรกขาดสะบั้นลง คันเร่งของการแสดงอารมณ์จึงทำงานค้างโดยไม่มีใครควบคุมได้

งานวิจัยชิ้นสำคัญของ Kim และ Choi-Kwon ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Neurology เมื่อปี 2000 ได้ทำการติดตามผู้ป่วยหลังเกิดภาวะสมองขาดเลือดจำนวน 148 คน

พวกเขาพบว่า มีผู้ป่วยจำนวนมากเกิดภาวะควบคุมการร้องไห้หรือหัวเราะไม่ได้ โดยมีความเชื่อมโยงโดยตรงกับรอยโรคที่เกิดขึ้นในสมองส่วนหน้า (Frontal lobe) และสมองส่วนพอนส์ (Pons)

นี่คือหลักฐานชิ้นสำคัญที่ยืนยันว่า อาการที่เกิดขึ้นเป็นเรื่องของ 'ฮาร์ดแวร์' ในสมองที่เสียหายล้วนๆ ไม่ใช่เรื่องของความรู้สึกนึกคิดแต่อย่างใด

Emotional Lability vs โรคซึมเศร้า ต่างกันอย่างไร?

ความท้าทายที่สุดของครอบครัวผู้ป่วย คือการแยกไม่ออกว่า น้ำตาที่ไหลออกมานี้ คือภาวะ Emotional Lability หรือเป็นโรคซึมเศร้าหลัง Stroke (Post-Stroke Depression) กันแน่

เพราะถ้าเราแยกผิด วิธีการรับมือก็จะผิดเพี้ยนไปทันที

ข้อมูลจาก American Stroke Association (ASA) ได้ชี้ให้เห็นจุดสังเกตง่ายๆ อยู่ 3 ข้อด้วยกัน

ข้อแรกคือ 'ระยะเวลา' คนที่เป็น Emotional Lability จะร้องไห้โฮออกมาแบบปุบปับ เหมือนเปิดก๊อกน้ำ แต่ผ่านไปแค่ไม่กี่นาที น้ำตาก็หยุดไหลไปเองดื้อๆ ต่างจากโรคซึมเศร้าที่จะมีความรู้สึกหดหู่ต่อเนื่องยาวนานเป็นสัปดาห์

ข้อที่สองคือ 'สิ่งกระตุ้น' บางครั้งแค่เห็นคนเดินผ่านหน้า หรือพูดคุยเรื่องดินฟ้าอากาศทั่วไป สมองก็สั่งให้ร้องไห้หลัง Stroke ได้แล้ว โดยที่เรื่องนั้นไม่ได้มีความเศร้าเลย

และข้อสุดท้ายคือ 'ความสอดคล้อง' หากเราถามคนไข้หลังหยุดร้องไห้ว่า เมื่อกี้เสียใจเรื่องอะไร? คนที่เป็นภาวะนี้มักจะตอบว่า 'ไม่ได้เสียใจเลย แต่ไม่รู้ทำไมน้ำตามันไหลออกมาเอง'

ทำไมการร้องไห้ไม่หยุด ถึงฉุดรั้งการเดิน?

แม้ภาวะนี้จะไม่ได้เป็นอันตรายถึงชีวิต แต่มันกลับสร้างผลกระทบทางอ้อมต่อการฟื้นฟูร่างกายอย่างมหาศาล

ลองนึกภาพว่าคนไข้กำลังตั้งใจฝึกยืน หรือฝึกก้าวเดินกับนักกายภาพบำบัดอยู่ แล้วจู่ๆ สวิตช์ในสมองก็สั่งให้เขาร้องไห้ฟูมฟายออกมาอย่างหนัก

สิ่งที่ตามมาคือ จังหวะการหายใจจะรวนทันที ร่างกายจะเกิดความเหนื่อยล้าอย่างรวดเร็ว และสมาธิในการควบคุมกล้ามเนื้อก็จะหลุดลอยไป

ที่น่าเห็นใจที่สุดคือ คนไข้มักจะรู้สึกอับอาย ไม่กล้าเข้าสังคม และไม่อยากออกจากห้องมาฝึกกายภาพบำบัด เพราะกลัวจะไปร้องไห้หรือหัวเราะต่อหน้าคนอื่น

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งดูแลผู้ป่วยมากว่า 5,000 ครอบครัว ตลอดระยะเวลากว่า 10 ปี เราพบเคสที่มีอาการแบบนี้บ่อยมาก

หากผู้ดูแลไม่เข้าใจ และเผลอไปดุว่า 'จะร้องไห้ทำไมนักหนา เข้มแข็งหน่อยสิ!' คำพูดเหล่านี้จะยิ่งสร้างความเครียด และทำให้คนไข้ปิดกั้นตัวเองจากการฟื้นฟูไปเลย

สวิตช์ที่ค้างอยู่ มีโอกาสซ่อมได้ไหม?

ข่าวดีก็คือ ภาวะ Emotional Lability นี้ ไม่ได้อยู่ถาวรตลอดไป และสามารถรักษาให้ดีขึ้นได้ครับ

งานวิจัยระดับ Cochrane Review ของ Hackett และคณะ ในปี 2010 ที่ได้ทำการวิเคราะห์ข้อมูลจากการศึกษาทางคลินิกหลายชิ้น สรุปผลไว้อย่างน่าสนใจ

ทีมวิจัยพบว่า การให้ยากลุ่มต้านเศร้า (Antidepressants) ในปริมาณต่ำๆ สามารถช่วยลดความถี่และความรุนแรงของการร้องไห้หรือหัวเราะที่ควบคุมไม่ได้อย่างมีนัยสำคัญ

ที่น่าสนใจคือ ยาเหล่านี้ไม่ได้เข้าไปรักษาความเศร้า แต่เข้าไปช่วยปรับสมดุลของสารสื่อประสาทในสมอง เพื่อให้ระบบ 'เบรก' กลับมาทำงานได้อีกครั้ง

นอกจากเรื่องยาแล้ว เทคนิคการรับมือในชีวิตประจำวันระหว่างการทำกายภาพบำบัดก็สำคัญไม่แพ้กัน

แนวทางที่ กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (ผู้ก่อตั้งแสนปิติ จาก ม.มหิดล) และทีมนักกายภาพบำบัดในศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ทั้ง 9 สาขาของเรานำมาใช้เสมอ คือเทคนิคการ 'เบี่ยงเบนความสนใจ' (Distraction)

เมื่อไหร่ที่คนไข้เริ่มมีอาการร้องไห้หลัง Stroke ขณะกำลังฝึกแบบ 1:1 นักกายภาพบำบัดจะไม่พยายามปลอบโยนเรื่องความเศร้า เพราะรู้ว่าเขาไม่ได้เศร้าจริง

แต่เราจะชวนเปลี่ยนเรื่องคุยทันที เปลี่ยนท่าทางการนั่ง หรือให้คนไข้ลองฝึกหายใจเข้า-ออกลึกๆ ช้าๆ เพื่อเป็นการ 'รีเซ็ต' วงจรประสาทที่กำลังรวนอยู่ให้กลับมาเข้าที่

เมื่อคนไข้รู้ว่าคนรอบข้างเข้าใจ และไม่ได้มองว่าเขาเป็นตัวประหลาด ความกังวลก็จะหายไป ทำให้เขาสามารถลุยฝึกกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวันได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ

บทสรุปของน้ำตาที่ไม่มีความเศร้า

การดูแลผู้ป่วย Stroke ไม่ใช่แค่เรื่องของการจับแขนขามาออกกำลังกายเพียงอย่างเดียว แต่คือการทำความเข้าใจ 'รหัสลับ' ที่สมองกำลังสื่อสารออกมา

การเลือกพึ่งพาศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ที่มีความเชี่ยวชาญเฉพาะทาง จึงไม่ได้มีดีแค่เครื่องมือที่ครบครัน แต่คือการมีทีมงานที่แยกแยะออกว่า น้ำตาหยดไหนเกิดจากความท้อแท้ และน้ำตาหยดไหนเกิดจากวงจรสมองที่รวน

และทั้งหมดนี้คือเรื่องราวของ Emotional Lability...

ภาวะที่สอนให้เรารู้ว่า บางครั้ง สิ่งที่ผู้ป่วยต้องการมากที่สุดในวันที่น้ำตาไหลไม่หยุด อาจไม่ใช่คำปลอบโยนว่า 'อย่าร้องไห้'

แต่เป็นความเข้าใจอย่างลึกซึ้งว่า ทั้งหมดนั้นไม่ใช่ความผิดของเขาเลย...