ยืดแค่กล้ามเนื้อไม่พอ? รู้จัก ‘พังผืด’ ที่ล็อกร่างคนไข้ Stroke

ทำไมยืดเหยียดแล้วแขนขายังเกร็ง? เจาะลึกเทคนิคคลายพังผืด (Myofascial Release) ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองใช้ปลดล็อกการเคลื่อนไหว

เคยสงสัยไหมครับว่า ทำไมผู้ป่วย Stroke หลายคน ที่ขยันยืดเหยียดกล้ามเนื้อทุกวัน แต่แขนขากลับยังเกร็งแข็งเหมือนเดิม?

ข้อมูลจากสมาคมโรคหัวใจและโรคหลอดเลือดสมองแห่งสหรัฐอเมริกา (AHA/ASA) ระบุว่า ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองกว่า 30-40% ต้องเผชิญกับภาวะกล้ามเนื้อหดเกร็ง (Spasticity) ตามมา

ภาวะนี้ทำให้มือกำแน่น แขนงอ ขาเหยียดเกร็ง จนขยับร่างกายไม่ได้ดังใจ

เวลาเห็นคนไข้เกร็ง เรามักจะพุ่งเป้าไปที่การดัดหรือยืด 'กล้ามเนื้อ' ทันที

แต่ความจริงแล้ว มีโครงสร้างหนึ่งที่ซ่อนอยู่ใต้ผิวหนัง และเป็นตัวการสำคัญที่ล็อกร่างกายคนไข้เอาไว้ไม่แพ้กัน

สิ่งนั้นเรียกว่า 'พังผืด' หรือในทางการแพทย์เรียกว่า Fascia ครับ

เมื่อ 'ชุดดำน้ำ' ในร่างกายหดตัว

ถ้าจะให้อธิบายง่ายๆ ลองจินตนาการว่าเรากำลังสวม 'ชุดดำน้ำ' ที่รัดรูปไปทั้งตัวตั้งแต่อวัยวะภายในไปจนถึงกล้ามเนื้อทุกมัด

เจ้าชุดดำน้ำนี้ก็คือชั้นพังผืด (Fascia) ที่มีหน้าที่ห่อหุ้มและเชื่อมต่อกล้ามเนื้อทุกส่วนเข้าด้วยกัน

ในคนปกติ ชุดดำน้ำนี้จะมีความยืดหยุ่น ลื่นไหล ทำให้เราขยับตัวได้อย่างอิสระ

แต่เมื่อเกิดโรคหลอดเลือดสมอง สมองจะส่งสัญญาณที่ผิดปกติลงมาสั่งให้กล้ามเนื้อหดเกร็งค้างไว้ตลอดเวลา

เมื่อผู้ป่วยไม่ได้ขยับตัวนานๆ บวกกับความเกร็งที่เกิดขึ้นซ้ำๆ ชุดดำน้ำนี้จะเริ่มแห้ง ขาดความชุ่มชื้น และหดตัวรัดแน่นขึ้นเรื่อยๆ

งานวิจัยของ Kuo และ Bhatt ที่ตีพิมพ์ในวารสาร PM&R ปี 2022 ได้ชี้ให้เห็นมุมมองที่น่าสนใจมากครับ

พวกเขาระบุว่า ปัญหาการเคลื่อนไหวหลังเป็น Stroke ไม่ได้เกิดจากระบบประสาทสั่งการผิดปกติเพียงอย่างเดียว

แต่มันเกิดจากการที่โครงสร้างของเนื้อเยื่ออ่อนและพังผืด (Myofascial) เปลี่ยนแปลงไป มันหนาตัวขึ้น แข็งขึ้น และยึดติดกันจนทำให้องศาการเคลื่อนไหวของข้อต่อ (ROM) ลดลงอย่างชัดเจน

การพยายามยืดกล้ามเนื้อโดยไม่คลายพังผืดที่ห่อหุ้มอยู่ ก็เหมือนการพยายามขยับตัว ทั้งๆ ที่ยังสวมเสื้อเกราะที่หดเล็กลงเรื่อยๆ

Myofascial Release กุญแจปลดล็อกความเกร็ง

พอเรารู้แบบนี้แล้ว คำถามคือ เราจะถอดหรือคลายเสื้อเกราะพังผืดนี้ออกได้อย่างไร?

ในวงการเวชศาสตร์ฟื้นฟูและศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองชั้นนำ จะใช้เทคนิคกายภาพบำบัดที่เรียกว่า Myofascial Release (MFR) และ Soft Tissue Mobilization ครับ

ฟังดูเป็นศัพท์เทคนิคที่ซับซ้อน แต่หลักการของมันคือ 'การคลายพังผืดและขยับเนื้อเยื่ออ่อน' ด้วยมือของนักกายภาพบำบัด

ต้องย้ำว่า นี่ไม่ใช่การนวดแผนไทยที่เน้นการกดจุดแรงๆ ให้เจ็บนะครับ

เพราะในผู้ป่วย Stroke ถ้ายิ่งกดแรงหรือกระชากเร็ว ร่างกายจะยิ่งต่อต้านและเกร็งหนักกว่าเดิม

แต่เทคนิค Myofascial Release Stroke คือการใช้แรงกดที่นุ่มนวล ลึก และค้างไว้ในทิศทางที่พังผืดตึงตัวอย่างช้าๆ

แรงกดที่เหมาะสมและต่อเนื่องนี้ จะไปกระตุ้นให้เส้นใยคอลลาเจนในพังผืดค่อยๆ คลายตัวออก เพิ่มการไหลเวียนเลือด และคืนความยืดหยุ่น (Flexibility) ให้กับเนื้อเยื่ออีกครั้ง

ตัวเลขจากงานวิจัยที่พิสูจน์ผลลัพธ์

แล้วเทคนิคคลายพังผืดนี้ มันได้ผลจริงแค่ไหนในทางวิทยาศาสตร์?

มีงานวิจัยชิ้นสำคัญของ Shin และ Lee ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Journal of Physical Therapy Science (J Phys Ther Sci) เมื่อปี 2014 ได้ทำการทดลองเรื่องนี้ไว้ครับ

ทีมวิจัยได้นำเทคนิค Myofascial Release ไปใช้กับผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองเรื้อรัง เพื่อดูผลลัพธ์ในการจัดการภาวะกล้ามเนื้อหดเกร็ง (Spasticity Management)

ผลลัพธ์ที่ได้คือ ผู้ป่วยที่ได้รับการคลายพังผืด มีคะแนน Modified Ashworth Scale (MAS) ซึ่งเป็นมาตรวัดระดับความเกร็งของกล้ามเนื้อ 'ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ'

พูดง่ายๆ คือ กล้ามเนื้อที่เคยแข็งตึง ค่อยๆ นิ่มลง และยอมให้ขยับได้ง่ายขึ้นนั่นเอง

นอกจากนี้ ในปี 2018 งานวิจัยของ Do และคณะ ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Medicine ก็ได้ตอกย้ำผลลัพธ์ในทิศทางเดียวกัน

พวกเขาพบว่า การทำ Soft Tissue Mobilization หรือการขยับคลายเนื้อเยื่ออ่อนในผู้ป่วย Stroke ไม่เพียงแต่ช่วยลดความตึงตัวของกล้ามเนื้อเท่านั้น

แต่มันยังช่วยเพิ่มองศาการเคลื่อนไหวของข้อต่อ (ROM) และเมื่อข้อต่อขยับได้ดีขึ้น การทรงตัวและประสิทธิภาพในการเดินของผู้ป่วยก็ดีขึ้นตามไปด้วย

คลายพังผืดแล้ว ต้องทำอะไรต่อ?

การทำ Myofascial Release เปรียบเสมือนการ 'หยอดน้ำมัน' ให้กับฟันเฟืองที่ขึ้นสนิมจนติดขัด

แต่เมื่อหยอดน้ำมันจนฟันเฟืองขยับได้แล้ว สิ่งที่สำคัญที่สุดในลำดับถัดมาคือ การหมุนฟันเฟืองนั้นซ้ำๆ เพื่อให้สมองจดจำการเคลื่อนไหวใหม่

นี่คือเหตุผลว่าทำไม การเลือกศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองที่มีความเชี่ยวชาญเฉพาะทาง จึงมีผลอย่างมากต่ออนาคตของคนไข้

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งก่อตั้งโดย กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (จาก ม.มหิดล) และมีประสบการณ์ดูแลผู้ป่วยมากว่า 5,000 ครอบครัว ตลอด 10 ปีที่ผ่านมา เราให้ความสำคัญกับลำดับขั้นตอนนี้มากครับ

นักกายภาพบำบัดแบบ 1:1 ของแสนปิติทั้ง 9 สาขาในกรุงเทพฯ จะประเมินความตึงของพังผืดและกล้ามเนื้อก่อนเริ่มฝึกเสมอ

เมื่อใช้เทคนิคคลายพังผืดจนองศาข้อต่อเปิดออกแล้ว เราจะตามด้วยการฝึกกายภาพบำบัดเข้มข้นทันที 2-3 เซสชันต่อวัน เพื่อให้สมองได้เรียนรู้การสั่งงานกล้ามเนื้อในจังหวะที่ร่างกายพร้อมที่สุด

เพราะถ้าเราคลายพังผืดเสร็จ แล้วปล่อยให้คนไข้นอนนิ่งๆ อยู่บนเตียงเหมือนเดิม ไม่นานชุดดำน้ำนั้นก็จะหดกลับมารัดแน่นใหม่

บทสรุปของการปลดล็อกร่างกาย

เรื่องนี้สอนให้เรารู้ว่า การฟื้นฟูผู้ป่วย Stroke ไม่ใช่เรื่องของการใช้แรงดึงดันเพื่อเอาชนะความเกร็ง

บางครั้ง กุญแจสำคัญในการก้าวเดินอีกครั้ง อาจไม่ได้เริ่มที่การฝึกเดินทันที แต่เริ่มจากการทำความเข้าใจโครงสร้างเล็กๆ อย่าง 'พังผืด' ที่ซ่อนอยู่ใต้ผิวหนัง

การดูแลในศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองที่เข้าใจกลไกของทั้งสมอง กล้ามเนื้อ และพังผืดอย่างลึกซึ้ง จะช่วยลดความเจ็บปวดจากการฝึกที่ผิดวิธี

และเปลี่ยนการฟื้นฟูที่เคยดูเหมือนทางตัน ให้กลายเป็นการปลดล็อกศักยภาพของร่างกาย ที่ค่อยๆ ก้าวไปข้างหน้าได้อย่างมั่นคงครับ