พูดไม่ชัด ลิ้นแข็งหลัง Stroke: Dysarthria ต่างจาก Aphasia อย่างไร?

Dysarthria คือภาวะควบคุมกล้ามเนื้อที่ใช้พูดผิดปกติ ทำให้พูดไม่ชัดหลัง Stroke รู้ความต่างจาก Aphasia แนวทางประเมินและฟื้นฟูโดยนักอรรถบำบัด พร้อมข้อจำกัดของหลักฐานวิจัย

Dysarthria คือความผิดปกติของการควบคุมการเคลื่อนไหวเพื่อพูดจากปัญหาของระบบประสาท ทำให้กล้ามเนื้อที่เกี่ยวข้องกับการพูดอ่อนแรง เคลื่อนไหวช้า ไม่ประสานกัน หรือมีความตึงตัวผิดปกติ ผู้ป่วยอาจพูดไม่ชัด เสียงเบา เสียงแหบ หรือมีจังหวะการพูดเปลี่ยนไป ภาวะนี้เกิดขึ้นได้หลังโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) และแตกต่างจาก Aphasia ซึ่งเป็นความผิดปกติด้านภาษา

หลังเกิด Stroke ปัญหาการสื่อสารอาจกระทบต่อการบอกความต้องการและการใช้ชีวิตประจำวัน การประเมินชนิดของความผิดปกติจึงช่วยให้วางแผนฟื้นฟูได้ตรงกับปัญหาของแต่ละคน

Dysarthria คืออะไร และต่างจาก Aphasia อย่างไร?

เพื่อให้เข้าใจชัดเจนขึ้นว่า Dysarthria คืออะไร จำเป็นต้องแยกความแตกต่างระหว่างภาวะนี้กับ Aphasia เนื่องจากทั้งสองภาวะมีสาเหตุและลักษณะอาการที่ไม่เหมือนกัน

Dysarthria (ภาวะพูดไม่ชัดจากการควบคุมกล้ามเนื้อที่ใช้พูดผิดปกติ): เป็นปัญหาของการเคลื่อนไหวเพื่อออกเสียง เช่น การควบคุมริมฝีปาก ลิ้น กล่องเสียง และลมหายใจ ผู้ป่วยอาจรู้ว่าต้องการพูดอะไร แต่ควบคุมการออกเสียงได้ไม่ชัดเจน ทั้งนี้ต้องประเมินว่ามีความผิดปกติด้านภาษาอื่นร่วมด้วยหรือไม่

Aphasia (ภาวะเสียการสื่อความหมาย): คือความผิดปกติของภาษา การเข้าใจคำ การเรียบเรียงประโยค หรือการเลือกใช้คำ ผู้ป่วย Aphasia อาจออกเสียงหรือพูดได้คล่อง แต่ผสมคำผิด พูดไม่ตรงความหมาย หรือไม่เข้าใจคำถามที่ซับซ้อน

สรุปง่ายๆ คือ Dysarthria เป็นปัญหาเรื่อง 'การออกเสียงและควบคุมกล้ามเนื้อ' ส่วน Aphasia เป็นปัญหาเรื่อง 'ความหมายและภาษา' ทั้งสองภาวะอาจเกิดร่วมกันได้ จึงควรได้รับการประเมินโดยผู้เชี่ยวชาญ

สาเหตุของภาวะ Dysarthria หลังเกิด Stroke

ภาวะ Dysarthria หลังเกิด Stroke มีสาเหตุมาจากโรคหลอดเลือดสมองที่ไปทำลายสมองส่วนที่ควบคุมกล้ามเนื้อที่ใช้ในการพูด ไม่ว่าจะเป็นบริเวณสมองส่วนหน้าที่ควบคุมการเคลื่อนไหว (Motor Cortex) หรือสมองส่วนอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง

ความเสียหายนี้ทำให้กล้ามเนื้อที่ใช้ในการสื่อสารทำงานได้ไม่เต็มที่ สูญเสียความคล่องตัวและความแข็งแรง จึงทำให้การขยับลิ้น ริมฝีปาก กราม หรือแม้แต่การหายใจเพื่อสร้างเสียง ทำได้ยากลำบาก

แนวทางการฟื้นฟูภาวะ Dysarthria

การฟื้นฟูมีเป้าหมายช่วยให้ผู้ป่วยสื่อสารในชีวิตประจำวันได้ดีขึ้น นักอรรถบำบัด (Speech-Language Pathologist) จะประเมินและเลือกแนวทางให้เหมาะกับชนิดและความรุนแรงของปัญหา ผลการฟื้นฟูแตกต่างกันในแต่ละคน จึงไม่สามารถรับประกันว่าจะกลับมาพูดได้เหมือนเดิม

Cochrane Review โดย Mitchell และคณะ (2017) พบว่าหลักฐานจากงานวิจัยที่มีอยู่ยังมีคุณภาพต่ำถึงต่ำมาก และยังไม่เพียงพอที่จะยืนยันประโยชน์ต่อการสื่อสารระยะยาว หรือระบุว่าวิธีใดดีกว่าวิธีอื่น แม้พบสัญญาณประโยชน์ระยะสั้นในบางตัวชี้วัด ก็ยังต้องมีงานวิจัยที่มีคุณภาพมากขึ้น ข้อจำกัดนี้ไม่ได้หมายความว่าควรงดการฟื้นฟู แต่ควรวางแผนตามแนวทางวิชาชีพและติดตามผลเป็นรายบุคคล

แนวทางของ ASHA เน้นการเลือกวิธีบำบัดตามระบบการพูดที่มีปัญหาและเป้าหมายการสื่อสารจริงของผู้ป่วย การฝึกทุกคนด้วยแบบฝึกเดียวกัน หรือเน้นเพิ่มแรงกล้ามเนื้อเพียงอย่างเดียว อาจไม่ตรงกับปัญหา

4 แนวทางช่วยการสื่อสารที่ควรปรึกษานักอรรถบำบัด

1. ฝึกออกเสียงผ่านคำและประโยคที่ใช้จริง: นักอรรถบำบัดเลือกเสียง คำ หรือประโยคให้ตรงกับปัญหาและความต้องการสื่อสารของผู้ป่วย

2. ปรับอัตราและจังหวะการพูด: อาจใช้การเว้นช่วง การแบ่งวลี หรือการเน้นคำสำคัญตามผลประเมิน เพื่อช่วยให้ผู้ฟังเข้าใจง่ายขึ้น

3. ประสานลมหายใจกับการเปล่งเสียง: ฝึกตามคำแนะนำของนักอรรถบำบัดเมื่อพบปัญหาด้านลมหายใจหรือเสียง โดยปรับให้เหมาะกับสภาพร่างกายของแต่ละคน

4. ใช้วิธีสื่อสารเสริมและปรับสภาพแวดล้อม: เช่น ท่าทาง การเขียน กระดานสื่อสาร หรืออุปกรณ์ช่วยสื่อสาร รวมถึงลดเสียงรบกวนและให้เวลาผู้ป่วยตอบ

หากมีอาการไอหรือสำลักขณะกินดื่ม ควรแจ้งทีมรักษาเพื่อประเมินการกลืนร่วมด้วย การฝึกพูดและการดูแลการกลืนมีเป้าหมายต่างกัน จึงไม่ควรนำแบบฝึกที่ใช้อาหารหรือน้ำมาทดลองเองโดยไม่ได้รับคำแนะนำเฉพาะบุคคล

แนวทางการดูแลและฟื้นฟูที่แสนปิติ

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ทีมดูแลจะประเมินความต้องการของผู้ป่วยและวางแผนฟื้นฟูเป็นรายบุคคล สำหรับปัญหาการพูดและภาษา ควรได้รับการประเมินโดยนักอรรถบำบัดเพื่อกำหนดเป้าหมายและแนวทางที่เหมาะสม

แผนฟื้นฟูอาจครอบคลุมกายภาพบำบัดและวิชาชีพอื่นตามปัญหาที่พบ จำนวนครั้ง ระยะเวลา และความหนักของการฝึกควรปรับตามการประเมินและความทนทานของผู้ป่วย โดยกายภาพบำบัดไม่ใช่การทดแทนการบำบัดด้านการพูดและภาษา

สอบถามทีมแสนปิติเพื่อยืนยันบริการที่มีในแต่ละสาขา ตารางผู้เชี่ยวชาญ และค่าใช้จ่ายตามแผนดูแล พร้อมตรวจสอบสิ่งที่รวมและไม่รวมก่อนตัดสินใจ

ความอดทน คือกุญแจสำคัญ

การฟื้นฟู Dysarthria อาศัยการฝึกตามแผนที่เหมาะสมและการสนับสนุนจากครอบครัว ควรติดตามว่าผู้ป่วยสื่อสารความต้องการได้ดีขึ้นเพียงใด และปรับเป้าหมายร่วมกับทีมรักษาเมื่อจำเป็น ระยะเวลาและระดับการฟื้นตัวแตกต่างกันในแต่ละคน

การสื่อสารคือสิ่งสำคัญในชีวิต การได้พูดคุยกับคนที่คุณรักอีกครั้งย่อมคุ้มค่ากับความทุ่มเท และนั่นคือเป้าหมายสำคัญของศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ

แหล่งอ้างอิง

Mitchell C, Bowen A, Tyson S, Butterfint Z, Conroy P. (2017). Interventions for dysarthria due to stroke and other adult-acquired, non-progressive brain injury. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD002088. อ่านบทสรุปงานวิจัย: https://www.cochrane.org/evidence/CD002088interventions-speech-problems-dysarthria-after-stroke-or-other-non-progressive-brain-injury

American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Dysarthria in Adults: https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/dysarthria-in-adults/