ปวดไหล่หลัง Stroke: ภัยเงียบที่ 7 ใน 10 คนต้องเจอ

70% ของผู้ป่วย Stroke ต้องเผชิญภาวะปวดไหล่หลัง Stroke ทำความเข้าใจสาเหตุและการป้องกันได้ที่นี่กับศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง

ทุก 4 นาที มีคนไทย 1 คนเป็น Stroke และในบรรดาผู้รอดชีวิตจาก Stroke กว่า 70% ต้องเผชิญกับปัญหามือเท้าอ่อนแรง

แต่รู้หรือไม่ว่า นอกจากเรื่องการเคลื่อนไหวแล้ว ปัญหาแทรกซ้อนอย่าง 'อาการปวดไหล่' ก็เป็นอีกหนึ่งภัยเงียบที่สร้างความทุกข์ทรมานอย่างมาก

ตัวเลขนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ จากงานวิจัยของ Adey-Wakeling และคณะ ในปี 2015 ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Stroke พบว่า 64-85% ของผู้ป่วย Stroke มีอาการปวดไหล่ด้านที่อ่อนแรง

นี่ไม่ใช่แค่ปวดธรรมดา แต่มันรบกวนการทำกิจกรรมประจำวัน และการฟื้นฟูอย่างรุนแรง

สาเหตุหลักของอาการปวดไหล่หลัง Stroke: กลไกใต้ความอ่อนแรง

โดยทั่วไป อาการปวดไหล่หลัง Stroke นั้นไม่ได้มีสาเหตุเดียว แต่เป็นผลมาจากหลายปัจจัยที่ซับซ้อน

การทำความเข้าใจกลไกเหล่านี้ คือก้าวแรกของการป้องกันและลดความรุนแรง

1. ภาวะไหล่หลุดกึ่งกลาง (Shoulder Subluxation): เมื่อกล้ามเนื้อรอบหัวไหล่อ่อนแรงลงจาก Stroke ทำให้ไม่สามารถพยุงข้อมือไว้ได้ หัวไหล่จึงหลุดออกจากเบ้าเล็กน้อย

ภาวะนี้ไม่ใช่ไหล่หลุดแบบรุนแรง แต่เป็นการเลื่อนตัวของกระดูกต้นแขนออกจากเบ้าเล็กน้อย ทำให้เกิดช่องว่าง ซึ่งสามารถเห็นได้จากการตรวจเอกซเรย์

งานวิจัยของ Lindgren และคณะ ในปี 2007 ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Stroke ระบุว่าภาวะไหล่หลุดกึ่งกลางเป็นปัจจัยสำคัญที่สัมพันธ์กับอาการปวดไหล่หลัง Stroke

2. ภาวะกล้ามเนื้อเกร็ง (Spasticity): เป็นอีกหนึ่งผลลัพธ์ที่พบบ่อยหลัง Stroke กล้ามเนื้อบางส่วนจะหดเกร็งมากเกินไป โดยเฉพาะกล้ามเนื้อรอบหัวไหล่และแขน

เมื่อกล้ามเนื้อเกร็งค้าง จะดึงรั้งข้อไหล่ให้อยู่ในท่าที่ผิดปกติ ทำให้เกิดแรงกดและอักเสบตามมานำไปสู่อาการปวด

3. ข้อยึดติด (Contracture): หากกล้ามเนื้อและเนื้อเยื่อรอบข้อไหล่ไม่ได้รับการเคลื่อนไหวอย่างเพียงพอเป็นเวลานาน จะทำให้เกิดการหดสั้นและยึดติด

ข้อยึดติดทำให้การเคลื่อนไหวของไหล่ถูกจำกัด และเมื่อพยายามจะเคลื่อนไหวก็จะเกิดอาการปวดรุนแรง

นอกจาก 3 สาเหตุหลักนี้ ยังมีปัจจัยอื่นๆ เช่น การบาดเจ็บของเส้นเอ็นรอบหัวไหล่ (Rotator Cuff Injury) หรือภาวะไหล่ติด (Adhesive Capsulitis) ที่อาจพบร่วมด้วย

กลยุทธ์ป้องกัน: ไม่รอให้ปวด

การป้องกันเป็นสิ่งสำคัญที่สุด เพราะเมื่ออาการปวดเกิดขึ้นแล้ว การรักษามักจะซับซ้อนและใช้เวลานาน

1. การจัดท่าที่ถูกต้อง (Proper Positioning): ตั้งแต่แรกเริ่มของการฟื้นฟู การจัดท่าผู้ป่วยให้อยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสมขณะนอน นั่ง หรือทำกิจกรรมต่างๆ เป็นสิ่งสำคัญ

การใช้หมอนรองแขน, แขนสลิง, หรืออุปกรณ์พยุงแขนที่เหมาะสม จะช่วยลดแรงดึงที่หัวไหล่และป้องกันภาวะไหล่หลุดกึ่งกลาง

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ นักกายภาพบำบัดจะแนะนำและฝึกการจัดท่าที่ถูกต้องให้ทั้งผู้ป่วยและผู้ดูแลอย่างละเอียด

2. การเคลื่อนไหวข้อต่อ (Range of Motion Exercises): แม้แขนส่วนนั้นจะอ่อนแรงไปมาก การคงไว้ซึ่งการเคลื่อนไหวของข้อไหล่ ข้อศอก และข้อมือก็ยังจำเป็น

นักกายภาพบำบัดจะเข้ามาช่วยทำ Passive Range of Motion (PROM) เพื่อให้ข้อต่อมีการเคลื่อนไหวครบช่วง และป้องกันการเกิดข้อยึดติด

การทำกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน โดยมีนักกายภาพบำบัด 1 ท่านต่อผู้ป่วย 1 ท่าน (PT 1:1) พร้อมผู้ช่วยนักกายภาพ จะช่วยให้การทำ PROM มีประสิทธิภาพสูงสุด

3. การเสริมสร้างความแข็งแรง (Strengthening Exercises): เมื่อมีความสามารถในการควบคุมกล้ามเนื้อดีขึ้น การฝึกเสริมสร้างความแข็งแรงของกล้ามเนื้อรอบหัวไหล่จะช่วยให้ไหล่มั่นคงขึ้นได้

โดยเฉพาะกล้ามเนื้อ SScapularis, Supraspinatus, Subscapularis และ Infraspinatus ซึ่งเป็นกลุ่มกล้ามเนื้อ Rotator Cuff

4. การกระตุ้นไฟฟ้า (Electrical Stimulation): ในบางกรณี การใช้กระตุ้นไฟฟ้าเพื่อเสริมสร้างความแข็งแรงของกล้ามเนื้อไหล่ก็เป็นทางเลือกที่สามารถทำได้

จากประสบการณ์กว่า 10 ปี ของศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง อย่างแสนปิติ ที่ดูแลผู้ป่วยมาแล้วกว่า 5,000 ครอบครัว พบว่าการฟื้นฟูที่เริ่มต้นเร็วและครบวงจร มีความสำคัญเป็นอย่างยิ่ง

การเข้าถึงการฟื้นฟูที่เหมาะสมตั้งแต่เนิ่นๆ สามารถลดความเสี่ยงของการเกิดอาการปวดไหล่หลัง Stroke ได้อย่างมีนัยสำคัญ

เมื่ออาการปวดมาเยือน: ไม่ควรมองข้าม

หากเกิดอาการปวดไหล่ขึ้นแล้ว การเข้ารับคำปรึกษาจากแพทย์และนักกายภาพบำบัดเพื่อวินิจฉัยสาเหตุและวางแผนการรักษาที่เหมาะสมเป็นสิ่งจำเป็น

การรักษาอาจรวมถึงการใช้ยาแก้ปวด การฉีดยา การกายภาพบำบัดเฉพาะทาง และในบางกรณีอาจพิจารณาการผ่าตัด

บทสรุป: ลงทุนในกายภาพ คือการลงทุนในคุณภาพชีวิต

ปัญหาปวดไหล่หลัง Stroke ไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย แต่มันเป็นอุปสรรคสำคัญที่ขัดขวางการฟื้นตัวและลดคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยอย่างมาก

ดังนั้น การมีความรู้ความเข้าใจในสาเหตุและวิธีการป้องกัน จึงเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับทั้งผู้ป่วยและผู้ดูแล

การลงทุนในการฟื้นฟูที่มีคุณภาพ ตั้งแต่การจัดท่าที่ถูกต้อง การทำกายภาพบำบัดอย่างสม่ำเสมอ คือการลงทุนที่คุ้มค่าที่สุดในการป้องกันและลดความรุนแรงของอาการปวดไหล่

และนั่นคือบทบาทของศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ที่มีเป้าหมายในการช่วยให้ผู้ป่วย Stroke กลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นอีกครั้ง