ปวดไหล่หลัง Stroke: ภัยเงียบที่ 7 ใน 10 ของผู้ป่วยต้องเจอ!

รู้หรือไม่ว่า 70% ของผู้ป่วย Stroke ต้องเผชิญกับอาการปวดไหล่หลัง Stroke (PSSP) ซึ่งส่งผลกระทบต่อการฟื้นฟูอย่างมาก ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองมีแนวทางช่วยได้อย่างไร?

ทุกวันนี้… มีผู้ป่วย Stroke จำนวนมากที่ต้องเผชิญกับความท้าทายหลังการรักษาภาวะฉุกเฉินผ่านพ้นไป

หนึ่งในปัญหานั้นคือ 'อาการปวดไหล่' ซึ่งเป็นสิ่งที่หลายคนอาจมองข้าม แต่กลับส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อคุณภาพชีวิตและการฟื้นตัว

ตัวเลขที่น่าตกใจคือ: ผู้ป่วย Stroke สูงถึง 7 ใน 10 คน จะต้องประสบกับอาการปวดไหล่หลัง Stroke หรือที่เรียกกันว่า Post-Stroke Shoulder Pain (PSSP) นี่ไม่ใช่เรื่องเล็กๆ เลย

Adey-Wakeling และคณะ (2015) จากงานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Stroke ระบุว่าอุบัติการณ์ของ PSSP อยู่ที่ 5-84% ซึ่งตัวเลขนี้ขึ้นอยู่กับวิธีการประเมิน และช่วงเวลาที่ประเมินหลัง Stroke

ปัญหานี้ไม่ได้แค่ทำให้รู้สึกเจ็บปวดเท่านั้น แต่ยังเป็นอุปสรรคสำคัญที่ขัดขวางการฟื้นฟูและกิจกรรมในชีวิตประจำวันของผู้ป่วยอีกด้วย

ทำไมไหล่ถึงปวดหลัง Stroke? สาเหตุที่ซ่อนอยู่

อาการปวดไหล่หลัง Stroke ไม่ได้เกิดจากสาเหตุเดียว แต่เป็นผลมาจากปัจจัยหลายอย่างที่ซับซ้อน ตั้งแต่ความเสียหายของระบบประสาทไปจนถึงปัญหาทางโครงสร้างของข้อต่อ

เข้าใจกลไกเหล่านี้ จะช่วยให้เราป้องกันและฟื้นฟูได้อย่างถูกจุด

1. ภาวะไหล่หลุดกึ่งหนึ่ง (Shoulder Subluxation): เมื่อไหล่ไร้การพยุง

หลัง Stroke กล้ามเนื้อรอบไหล่ที่ควบคุมการเคลื่อนไหวและการพยุงข้อต่อมักจะอ่อนแรงหรือเป็นอัมพาต

เมื่อกล้ามเนื้อเหล่านี้ทำงานไม่ได้แรงดึงดูดของโลกจะทำให้กระดูกต้นแขนเลื่อนหลุดออกจากเบ้าไหล่เล็กน้อย

แม้จะเป็นการหลุดกึ่งหนึ่ง แต่ก็เพียงพอที่จะสร้างความเสียหายต่อเส้นประสาท เส้นเอ็น และเนื้อเยื่อรอบๆ ทำให้เกิดอาการปวดอย่างรุนแรงได้

การดูแลประคับประคองที่ผิดวิธี เช่น การดึงแขนผู้ป่วย หรือการเคลื่อนย้ายที่ไม่ถูกต้อง ก็สามารถทำให้ภาวะนี้แย่ลงได้เช่นกัน

2. ภาวะหดเกร็งของกล้ามเนื้อ (Spasticity): แรงตึงที่ทรมาน

Stroke ทำให้เกิดความเสียหายต่อสมอง ส่วนที่ควบคุมการเคลื่อนไหว

ผลที่ตามมาคือ กล้ามเนื้อบางส่วนอาจเข้าสู่ภาวะหดเกร็ง (Spasticity) คือมีการทำงานมากเกินไปและเกร็งค้างอยู่ตลอดเวลา

กล้ามเนื้อรอบไหล่ โดยเฉพาะกลุ่มที่ดึงแขนเข้าหาลำตัว อาจหดเกร็งจนทำให้เกิดแรงดึงตึงและแรงกดที่ข้อไหล่สูง

แรงตึงนี้ไม่เพียงทำให้ปวด แต่ยังจำกัดการเคลื่อนไหวของข้อไหล่ ทำให้ผู้ป่วยไม่สามารถยกแขนหรือทำกิจกรรมต่างๆ ได้ตามปกติ

3. ภาวะข้อยึดติด (Contracture): เมื่อไหล่ถูกแช่แข็ง

หากผู้ป่วยไม่ได้เคลื่อนไหวแขนและไหล่เป็นเวลานาน หลังจากการเกิด Stroke

เนื้อเยื่ออ่อนรอบๆ ข้อไหล่ เช่น เยื่อหุ้มข้อและกล้ามเนื้อ จะค่อยๆ ยึดติดและหดสั้นลง

ภาวะนี้เรียกว่า 'ข้อยึดติด' หรือ 'Frozen Shoulder' ซึ่งทำให้ข้อไหล่ไม่สามารถเคลื่อนไหวได้เต็มที่และเกิดอาการปวดรุนแรงเมื่อพยายามเคลื่อนไหว

การป้องกันตั้งแต่เนิ่นๆ ด้วยการเคลื่อนไหวที่เหมาะสม จึงเป็นสิ่งสำคัญมาก

วิธีป้องกันและฟื้นฟูอาการปวดไหล่หลัง Stroke

การป้องกันและรักษา PSSP ต้องเริ่มตั้งแต่ช่วงแรกหลัง Stroke และทำอย่างต่อเนื่อง

กุญแจสำคัญคือการฟื้นฟูที่ครอบคลุม โดยนักกายภาพบำบัดผู้เชี่ยวชาญ

1. การจัดท่าทางที่ถูกต้อง (Proper Positioning)

ตั้งแต่ในโรงพยาบาลและต่อเนื่องที่บ้าน การจัดท่าทางของผู้ป่วยขณะนอน นั่ง หรือเคลื่อนย้าย เป็นสิ่งสำคัญมากเพื่อป้องกัน Shoulder Subluxation

เช่น การใช้หมอนรองแขน การใช้ผ้าคล้องแขน (Sling) หรืออุปกรณ์พยุงที่เหมาะสม เพื่อให้ไหล่อยู่ในตำแหน่งที่ถูกต้อง

นักกายภาพบำบัดจะสอนผู้ดูแลถึงวิธีการจัดท่าที่ถูกต้องและปลอดภัย เพื่อไม่ให้เกิดแรงดึงหรือกดทับที่ไหล่

2. การเคลื่อนไหวข้อไหล่แบบไร้แรงต้าน (Passive Range of Motion Exercise)

การเคลื่อนไหวข้อไหล่ในทิศทางต่างๆ โดยที่ผู้ป่วยไม่ต้องออกแรงเอง จะช่วยป้องกันข้อยึดติด

นักกายภาพบำบัดหรือผู้ดูแล จะทำการเคลื่อนไหวแขนของผู้ป่วยอย่างนุ่มนวลและสม่ำเสมอ

งานวิจัยโดย Lindgren และคณะ (2007) ที่ตีพิมพ์ใน Stroke ก็เน้นย้ำถึงความสำคัญของการทำกายภาพบำบัดเพื่อป้องกันข้อยึดติด และคงการเคลื่อนไหวของข้อต่อ

3. การฟื้นฟูกล้ามเนื้อและควบคุม Spasticity

โปรแกรมกายภาพบำบัดที่เข้มข้นจะเน้นการเสริมสร้างความแข็งแรงของกล้ามเนื้อรอบไหล่ที่อ่อนแรง

ในขณะเดียวกันก็ต้องจัดการกับภาวะ Spasticity ที่เกิดขึ้นในกล้ามเนื้อบางส่วน

เทคนิคต่างๆ เช่น การยืดกล้ามเนื้อ การประคบเย็น การใช้เครื่องกระตุ้นไฟฟ้า หรือในบางกรณีอาจต้องใช้ยาเพื่อลด Spasticity

การฟื้นฟูที่ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ จึงเน้นการกายภาพบำบัดแบบ 1:1 กับนักกายภาพบำบัด พร้อมผู้ช่วย เพื่อให้การดูแลเป็นไปอย่างทั่วถึงและเหมาะสมกับแต่ละบุคคล

4. การทำกิจกรรมบำบัด (Occupational Therapy)

นักกิจกรรมบำบัดจะช่วยให้ผู้ป่วยกลับมาใช้งานแขนและไหล่ในการทำกิจกรรมในชีวิตประจำวัน

ตั้งแต่การแต่งตัว การกินข้าว ไปจนถึงการหยิบจับสิ่งของ

การฝึกใช้แขนและไหล่ในการทำกิจกรรมจริง ช่วยให้สมองเรียนรู้การควบคุมการเคลื่อนไหว และยังช่วยลดอาการปวดได้อีกด้วย

5. การใช้เทคโนโลยีช่วยฟื้นฟู

ปัจจุบันมีเทคโนโลยีและเครื่องมือทางการแพทย์หลายอย่างที่ช่วยในการฟื้นฟูอาการปวดไหล่

เช่น เครื่องกระตุ้นไฟฟ้า FES (Functional Electrical Stimulation) หรือเครื่องมือพยุงแขนที่ช่วยให้การเคลื่อนไหวทำได้ง่ายขึ้น

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองอย่าง แสนปิติ ที่มีประสบการณ์กว่า 10 ปี และดูแลผู้ป่วยกว่า 5,000 ครอบครัว จึงมีอุปกรณ์ที่ทันสมัยและหลากหลาย เพื่อตอบโจทย์การฟื้นฟูแบบเข้มข้นถึง 2-3 เซสชันต่อวัน

สรุป: อย่าปล่อยให้ความปวดไหล่ มาหยุดการฟื้นฟู

PSSP ไม่ใช่แค่เรื่องของความเจ็บปวด แต่เป็นตัวชี้วัดที่สำคัญว่าการฟื้นฟูอาจยังไม่ไปถึงไหน

การละเลยอาการนี้จะนำไปสู่ปัญหาที่ซับซ้อนยิ่งขึ้น ทำให้ผู้ป่วยหมดกำลังใจและไม่สามารถกลับไปใช้ชีวิตได้อย่างเต็มศักยภาพ

การฟื้นฟูที่มีประสิทธิภาพ ควรเริ่มตั้งแต่เนิ่นๆ และทำอย่างต่อเนื่อง โดยทีมผู้เชี่ยวชาญ

นักกายภาพบำบัด กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (กภ.9032) จาก ม.มหิดล ผู้ก่อตั้งศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ เน้นย้ำถึงความสำคัญของการดูแลแบบองค์รวมและเฉพาะบุคคล

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ทั้ง 9 สาขาในกรุงเทพฯ พร้อมให้การดูแลผู้ป่วยอย่างใกล้ชิด ด้วยโปรแกรมกายภาพบำบัดที่เข้มข้น

เพื่อให้ผู้ป่วยได้กลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ลดความเจ็บปวด และก้าวข้ามขีดจำกัดต่างๆ หลัง Stroke ไปได้

การลงทุนกับการฟื้นฟู คือการลงทุนในอนาคตที่ดีขึ้นของผู้ป่วยและครอบครัว