ปวดไหล่หลัง Stroke: ภัยเงียบที่ฉุดรั้งชีวิต 70% ของผู้รอดชีวิต

รู้หรือไม่? เกินครึ่งของผู้ป่วย Stroke ต้องเผชิญปัญหาปวดไหล่ ที่บั่นทอนคุณภาพชีวิต การฟื้นฟูที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองจึงสำคัญยิ่ง

ลองจินตนาการถึงชีวิตที่เคยปกติ ทันใดนั้นทุกอย่างก็เปลี่ยนไป เพราะเส้นเลือดในสมองแตกหรือตีบ

Stroke ไม่ได้พรากแค่การเคลื่อนไหว แต่ยังทิ้งร่องรอยความเจ็บปวดไว้ 'ปวดไหล่' คือหนึ่งในนั้น

ตัวเลขน่าตกใจจากงานวิจัยของ Adey-Wakeling และคณะ ในปี 2015 ซึ่งตีพิมพ์ในวารสาร Stroke พบว่าผู้ป่วย Stroke มากถึง 70% ต้องเผชิญกับอาการปวดไหล่ด้านที่อ่อนแรง

นี่ไม่ใช่แค่อาการปวดธรรมดา แต่มันกลายเป็นอุปสรรคสำคัญในการฟื้นฟู บางคนปวดจนขยับไม่ได้ ส่งผลกระทบต่อการทำกิจกรรมในชีวิตประจำวันอย่างมาก

ทำไมไหล่ถึงปวดหลัง Stroke?

สาเหตุหลักๆ ของอาการปวดไหล่หลัง Stroke นั้นซับซ้อน แต่ส่วนใหญ่มาจากปัญหาพื้นฐาน 3 อย่าง

1. Subluxation (ไหล่หลุดบางส่วน): หลัง Stroke กล้ามเนื้อรอบข้อไหล่มักอ่อนแรง หรือเป็นอัมพาต

ส่งผลให้หัวกระดูกต้นแขนไม่สามารถยึดอยู่ในเบ้าไหล่ได้ตามปกติ มันจะมีการเลื่อนหลุดลงมาเล็กน้อย

แรงโน้มถ่วงเมื่อผู้ป่วยอยู่ในท่านั่งหรือยืน บวกกับการเคลื่อนย้ายที่ไม่ถูกต้อง ก็ยิ่งทำให้หัวไหล่หลวมและเกิดอาการปวดได้ง่ายขึ้น

2. Spasticity (ภาวะกล้ามเนื้อหดเกร็ง): สมองส่วนที่เสียหายไป ทำให้ระบบควบคุมการหดและคลายตัวของกล้ามเนื้อผิดปกติ

กล้ามเนื้อบางส่วน โดยเฉพาะกล้ามเนื้อหน้าอกและกล้ามเนื้อที่ทำให้แขนเข้าหาลำตัว จะหดเกร็งมากเกินไปอย่างต่อเนื่อง

ภาวะหดเกร็งนี้เองทำให้เกิดแรงดึงผิดปกติที่บริเวณข้อไหล่ ทำให้เกิดอาการปวดเรื้อรัง และจำกัดการเคลื่อนไหว

3. Contracture (ข้อติด): หากไม่ได้ขยับแขนไหล่เป็นเวลานาน เนื้อเยื่ออ่อนรอบข้อไหล่ เช่น เอ็นและข้อต่อ จะเริ่มหดสั้นลงและแข็งตัว

เมื่อพยายามเคลื่อนไหว ข้อไหล่ก็จะขยับได้ไม่เต็มที่ เกิดความเจ็บปวด และในที่สุดก็กลายเป็นภาวะ 'ข้อไหล่ติด' หรือ 'Frozen Shoulder'

การป้องกันและฟื้นฟู: กุญแจสำคัญ

การป้องกันอาการปวดไหล่นั้นสำคัญไม่แพ้การรักษา เพราะเมื่อเป็นแล้ว การฟื้นฟูจะยิ่งยากขึ้น

จากงานวิจัยของ Lindgren และคณะ ในปี 2007 ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Stroke ย้ำว่าการฟื้นฟูที่เริ่มต้นเร็วและต่อเนื่อง เป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่ง

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง 'แสนปิติ' เราจึงเน้นการดูแลอย่างใกล้ชิดตั้งแต่ช่วงแรกๆ

หลักการสำคัญคือ การจัดท่าทางที่ถูกต้อง และการเคลื่อนไหวที่เหมาะสม

การฟื้นฟูที่เข้มข้นและต่อเนื่องในระยะเริ่มต้นมีความสัมพันธ์อย่างมีนัยสำคัญกับการลดความรุนแรงของอาการปวดไหล่หลัง Stroke

แนวทางการฟื้นฟูที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง 'แสนปิติ' ซึ่งมีประสบการณ์ดูแลผู้ป่วยกว่า 5,000 ครอบครัวตลอด 10 ปี และมีถึง 9 สาขาในกรุงเทพฯ เราใช้แนวทางแบบองค์รวม

คุณกุลฐิณี กลิ่นพูล (กภ.9032) ผู้ก่อตั้งศูนย์ฯ จาก ม.มหิดล เน้นย้ำเสมอถึงความสำคัญของ 'กายภาพบำบัดเข้มข้น'

เรามีโปรแกรมกายภาพบำบัด 2-3 เซสชันต่อวัน โดยนักกายภาพบำบัดดูแลแบบ 1:1 พร้อมด้วยผู้ช่วย (PT 1:1 + ผู้ช่วย)

นี่คือสิ่งที่แตกต่างจากการดูแลทั่วไป และเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ผลลัพธ์การฟื้นตัวแตกต่างกัน

มาดูกันว่านักกายภาพบำบัดทำอะไรบ้างเพื่อป้องกันและรักษาอาการปวดไหล่:

1. การจัดท่า: การจัดท่าที่ถูกต้องในทุกอิริยาบถ ไม่ว่าจะเป็นท่านอน ท่านั่ง หรือการเคลื่อนย้าย เป็นสิ่งสำคัญมาก

นักกายภาพจะสอนครอบครัวถึงวิธีประคองแขน การใช้หมอนรอง หรืออุปกรณ์ช่วยพยุง เพื่อลดแรงดึงที่ข้อไหล่ และป้องกันการเกิด Subluxation

2. การบริหารเพื่อเพิ่มการเคลื่อนไหว (Range of Motion): นักกายภาพบำบัดจะเข้ามาช่วยขยับแขนไหล่ในท่าที่ถูกต้อง

ทำอย่างสม่ำเสมอ เพื่อคงความยืดหยุ่นของข้อต่อและกล้ามเนื้อ ป้องกันไม่ให้เกิด Contracture หรือภาวะข้อติด

การบริหารนี้ต้องทำอย่างระมัดระวังและถูกวิธี เพื่อไม่ให้เกิดการบาดเจ็บเพิ่มเติม

3. การบริหารกล้ามเนื้อให้แข็งแรง: เมื่อผู้ป่วยเริ่มฟื้นตัว นักกายภาพจะออกแบบโปรแกรมเพื่อเสริมสร้างความแข็งแรงของกล้ามเนื้อรอบข้อไหล่

โดยเฉพาะกล้ามเนื้อที่ช่วยพยุงหัวไหล่ เพื่อให้ข้อไหล่กลับมามั่นคง ลดโอกาส Subluxation

4. การลดภาวะ Spasticity: อาจใช้เทคนิคการยืดกล้ามเนื้อ การประคบเย็น หรือในบางกรณีอาจต้องปรึกษาแพทย์เพื่อใช้ยาหรือการฉีด Botox เพื่อลดภาวะหดเกร็ง

5. การใช้อุปกรณ์พยุง (Slings/Arm Support): ในบางราย การใช้อุปกรณ์ประคองแขนที่เหมาะสมจะช่วยพยุงแขนและลดแรงกดที่ข้อไหล่ได้ดี

แต่ต้องอยู่ภายใต้คำแนะนำของนักกายภาพบำบัด เพราะการใช้อุปกรณ์ที่ไม่เหมาะสมก็อาจก่อให้เกิดปัญหาได้เช่นกัน

ลงทุนกับการฟื้นฟู คือ ลงทุนกับชีวิต

แม้ค่าใช้จ่ายในการฟื้นฟูอาจดูเป็นเรื่องใหญ่ (ที่แสนปิติ ราคาเริ่มต้น 30,000 บาท/เดือน) แต่เมื่อมองถึงผลกระทบระยะยาว

การตัดสินใจเข้ารับการฟื้นฟูที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองที่มีคุณภาพ เป็นการลงทุนที่คุ้มค่ากว่าการปล่อยให้ปัญหาเรื้อรัง

เพราะการปวดไหล่ที่เรื้อรัง ไม่ได้ส่งผลแค่ทางกาย แต่ยังบั่นทอนกำลังใจของผู้ป่วย และลดโอกาสในการฟื้นตัวอย่างเต็มที่อีกด้วย

การฟื้นตัวจาก Stroke เป็นการเดินทางที่ยาวนาน แต่ไม่ใช่สิ่งที่ต้องเผชิญอย่างโดดเดี่ยว

การหาสถานฟื้นฟูที่มีความเชี่ยวชาญ และความเข้าใจในปัญหาเฉพาะทาง อย่างเช่นปัญหาปวดไหล่หลัง Stroke จึงเป็นก้าวแรกที่สำคัญสู่การกลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดีอีกครั้ง