จับจุดเดียว เปลี่ยนทั้งตัว? รู้จัก Bobath ศาสตร์กู้สมองระดับโลก

ไขความลับเทคนิคกายภาพบำบัด NDT/Bobath ที่นักกายภาพทั่วโลกใช้มากที่สุดในการฟื้นฟูผู้ป่วยในศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง

เคยสงสัยไหมครับว่า ทำไมผู้ป่วย Stroke หลายคน ถึงพยายามฝืนเดินจนตัวเกร็ง ขาเหวี่ยงเป็นวงกลม และแขนงอติดหน้าอก?

คำตอบไม่ใช่เพราะพวกเขาไม่พยายาม แต่เป็นเพราะสมองที่เสียหาย กำลังสั่งการด้วย "คำสั่งที่ผิดเพี้ยน" อยู่ตลอดเวลา

และถ้าเราปล่อยให้ผู้ป่วยฝึกเดินทั้งที่ร่างกายยังเกร็งผิดรูป สมองก็จะจำท่าทางผิดๆ นั้นไปตลอดชีวิต

นี่คือจุดเริ่มต้นของศาสตร์ที่ชื่อว่า NDT หรือ Bobath Concept เทคนิคกายภาพบำบัดที่นักกายภาพบำบัดทั่วโลกนิยมใช้มากที่สุดในการกู้คืนร่างกายผู้ป่วยอัมพาตครึ่งซีก เรื่องนี้น่าสนใจอย่างไร ลงทุนแมนจะเล่าให้ฟัง

เมื่อปัญหาไม่ได้อยู่ที่กล้ามเนื้อ แต่อยู่ที่ "ซอฟต์แวร์"

ย้อนกลับไปในอดีต โลกของการแพทย์เคยมองว่า คนที่เป็นอัมพาตครึ่งซีก คือคนที่กล้ามเนื้ออ่อนแรง วิธีแก้ในยุคนั้นจึงเป็นการเน้นออกกำลังกายข้างที่ยังดี เพื่อชดเชยข้างที่เสียไป

แต่จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นจากมุมมองของ Berta และ Karel Bobath ซึ่งได้รวบรวมหลักการสำคัญไว้ในผลงานระดับตำนานอย่างหนังสือ Adult Hemiplegia: Evaluation and Treatment ในปี 1990

Bobath ค้นพบความจริงที่ว่า กล้ามเนื้อของผู้ป่วย Stroke ไม่ได้พังเสียหาย แต่สิ่งที่พังคือ "ระบบประสาทส่วนกลาง" หรือพูดง่ายๆ คือ ฮาร์ดแวร์ยังอยู่ดี แต่ซอฟต์แวร์ที่ส่งคำสั่งลงมามันรวน

เมื่อซอฟต์แวร์รวน สมองจึงปล่อยสัญญาณความตึงตัวของกล้ามเนื้อที่ผิดปกติ (Abnormal Tone) ออกมา ทำให้ร่างกายเกิดอาการเกร็ง และขยับได้แค่ในรูปแบบซ้ำๆ ที่ผิดธรรมชาติ

ดังนั้น การทำกายภาพบำบัด Stroke ตามแนวคิด NDT (Neurodevelopmental Treatment) หรือ Bobath Concept จึงไม่ใช่แค่การสั่งให้ผู้ป่วยออกแรงยกแขนยกขา แต่คือการ "เขียนโปรแกรมสมองใหม่" ผ่านมือของนักกายภาพบำบัด

3 หัวใจหลักของ Bobath: ยับยั้ง-กระตุ้น-ควบคุม

แล้วนักกายภาพบำบัดจะเข้าไปเขียนโปรแกรมในสมองของผู้ป่วยได้อย่างไร? คำตอบซ่อนอยู่ใน 3 กลไกหลักของ Bobath ครับ

อย่างแรกคือ "Inhibition" หรือการยับยั้งรูปแบบการเคลื่อนไหวที่ผิดปกติ (Inhibition of abnormal patterns)

ลองนึกภาพคนที่กำลังเกร็งแขนงอเข้าหาตัว ถ้าเราสั่งให้เขาเหยียดแขนทันที เขาจะยิ่งเกร็งสู้ นักกายภาพบำบัดจึงต้องใช้เทคนิคการจัดท่าทางเพื่อ "ปิดสวิตช์" อาการเกร็งนั้นก่อน เพื่อให้ร่างกายกลับสู่ภาวะพร้อมเรียนรู้

อย่างที่สองคือ "Facilitation" หรือเทคนิคการกระตุ้นให้เกิดการเคลื่อนไหวที่ถูกต้อง (Facilitation techniques)

เมื่อร่างกายไม่เกร็งแล้ว นักกายภาพบำบัดจะไม่ปล่อยให้ผู้ป่วยขยับเองตามยถากรรม แต่จะใช้มือประคองและนำทางให้ผู้ป่วยขยับในท่าทางที่คนปกติใช้กัน เช่น การถ่ายน้ำหนักตัวก่อนก้าวขา หรือการเอื้อมมือหยิบแก้วน้ำอย่างเป็นธรรมชาติ

และอย่างที่สาม ซึ่งถือเป็นหัวใจสำคัญที่สุด คือการใช้ "Key Points of Control" หรือจุดควบคุมหลักของร่างกาย

หัวใจของ Bobath คือการใช้มือของนักกายภาพบำบัดแตะไปที่ Key Points of Control เพื่อส่งสัญญาณย้อนกลับไปบอกสมองว่า ท่าทางที่ถูกต้องต้องรู้สึกอย่างไร

Key Points of Control คือจุดยุทธศาสตร์บนร่างกาย เช่น ลำตัว สะบัก หัวไหล่ หรือสะโพก ที่นักกายภาพบำบัดใช้มือจับเพื่อปรับแนวโครงสร้างร่างกาย

น่าทึ่งไหมครับว่า แค่นักกายภาพบำบัดปรับมุมที่หัวไหล่หรือสะโพกเพียงเล็กน้อย อาการเกร็งที่ปลายมือหรือปลายเท้าก็สามารถคลายตัวลงได้ทันที และทำให้ผู้ป่วยก้าวเดินได้สวยขึ้นโดยไม่ต้องออกแรงฝืน

นี่คือเหตุผลว่าทำไม ตามมาตรฐานศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองชั้นนำจึงต้องเน้นการดูแลแบบตัวต่อตัว เพราะการใช้เทคนิคเหล่านี้ต้องอาศัยความเชี่ยวชาญในการสัมผัสและปรับเปลี่ยนตามอาการของผู้ป่วยในทุกๆ วินาที

เมื่อวิทยาศาสตร์ท้าพิสูจน์: Bobath ดีที่สุดจริงไหม?

แม้ NDT/Bobath จะเป็นเทคนิคที่ได้รับความนิยมสูงสุดทั่วโลก แต่ในวงการวิทยาศาสตร์การแพทย์ ก็มีการตั้งคำถามและนำเทคนิคนี้ไปพิสูจน์เปรียบเทียบกับวิธีอื่นๆ อย่างเข้มข้น

งานวิจัยที่น่าสนใจชิ้นหนึ่งคือการศึกษาของ Kollen และคณะ ในปี 2009 ที่ตีพิมพ์ลงในวารสารระดับโลกอย่าง Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry (JNNP)

ทีมวิจัยได้ทบทวนหลักฐานทางวิชาการเพื่อดูประสิทธิภาพของแนวคิด Bobath ในการฟื้นฟูผู้ป่วย Stroke และพบข้อเท็จจริงที่ทำให้วงการกายภาพบำบัดต้องหันมาทบทวนตัวเอง

และเพื่อให้เห็นภาพที่ชัดเจนที่สุด ต้องดูข้อมูลจาก Pollock และคณะ ในปี 2014 ซึ่งทำการทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบใน Cochrane Database of Systematic Reviews (รหัสงานวิจัย CD001920) ที่ถือเป็นขุมทรัพย์ข้อมูลทางการแพทย์ที่น่าเชื่อถือที่สุดในโลก

Cochrane Review ปี 2014 ได้รวบรวมข้อมูลการทดลองทางคลินิกมากมาย เพื่อเปรียบเทียบเทคนิคกายภาพบำบัดแขนงต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น NDT/Bobath, การฝึกแบบเน้นงาน (Task-specific training) หรือเทคนิคอื่นๆ

ผลสรุปของงานวิจัยชิ้นนี้บอกเราว่าอย่างไร? ข้อมูลชี้ชัดว่า การทำกายภาพบำบัดช่วยให้ผู้ป่วยฟื้นตัวได้ดีกว่าการไม่ทำอะไรเลยอย่างมีนัยสำคัญ

แต่เมื่อนำเทคนิคต่างๆ มาชนกันตัวต่อตัว พบว่า NDT หรือ Bobath Concept "ไม่ได้ด้อยกว่า" เทคนิคการรักษาอื่นๆ เลย และในขณะเดียวกัน ก็ไม่มีเทคนิคใดเทคนิคหนึ่งที่ผูกขาดความสำเร็จเหนือกว่าวิธีอื่นแบบ 100%

ข้อมูลจาก Cochrane Review (2014) ชี้ชัดว่า เทคนิค NDT/Bobath มีประสิทธิภาพไม่ด้อยไปกว่าเทคนิคกายภาพบำบัดอื่นๆ และหัวใจสำคัญคือการเลือกผสมผสานให้เหมาะกับผู้ป่วยแต่ละคน

สูตรสำเร็จของการฟื้นฟูยุคใหม่ คือการ "ไม่ยึดติด"

ข้อค้นพบจากงานวิจัยของ Kollen (2009) และ Pollock (2014) ไม่ได้แปลว่า Bobath ล้าสมัย แต่กำลังบอกความจริงที่สำคัญมากกับเราว่า สมองของมนุษย์นั้นซับซ้อนเกินกว่าจะใช้สูตรสำเร็จเพียงสูตรเดียว

ผู้ป่วยบางคนที่มีอาการเกร็งมาก หรือสูญเสียการรับรู้ของร่างกาย การใช้ NDT/Bobath เพื่อจัดระเบียบร่างกายผ่าน Key Points of Control และทำ Facilitation คือสิ่งที่จำเป็นมากในช่วงเริ่มต้น

เพราะถ้าไม่ปรับโครงสร้างและลดเกร็งด้วย Bobath ก่อน การจะให้ผู้ป่วยไปฝึกหยิบจับสิ่งของซ้ำๆ ก็อาจทำไม่ได้ หรือทำได้ในท่าที่ผิดปกติ

ในทางกลับกัน เมื่อผู้ป่วยเริ่มควบคุมร่างกายได้ดีขึ้น การผสมผสานเทคนิคอื่นๆ เข้าไปร่วมกับ Bobath จะยิ่งช่วยเร่งผลลัพธ์ให้เร็วขึ้น

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งก่อตั้งโดย กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (กภ.9032) จาก ม.มหิดล และมีประสบการณ์ดูแลผู้ป่วยมากว่า 5,000 ครอบครัว ตลอด 10 ปีที่ผ่านมา ก็ได้นำหลักคิดนี้มาใช้เป็นแกนหลัก

ในการทำกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน นักกายภาพบำบัดแบบ 1:1 ของแสนปิติทั้ง 9 สาขาทั่วกรุงเทพฯ จะประเมินผู้ป่วยแบบวันต่อวัน โดยใช้เทคนิค NDT/Bobath ในการปรับสมดุลการเคลื่อนไหว ควบคู่ไปกับการฝึกทำกิจวัตรประจำวันจริง

เพราะการเลือกศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ไม่ใช่แค่การหาสถานที่ที่มีเครื่องมือครบ แต่คือการหาทีมนักกายภาพบำบัดที่มีทักษะ "มือ" ที่แม่นยำในการทำ Facilitation และ Inhibition ให้เหมาะกับสมองของผู้ป่วยในแต่ละช่วงเวลา

บทสรุป: คุณค่าของ "ก้าวที่ถูกต้อง"

อ่านมาถึงตรงนี้ เราคงเห็นภาพตรงกันแล้วว่า การฟื้นฟูผู้ป่วย Stroke ไม่ใช่เรื่องของการวัดกันที่ "ปริมาณ" ว่าวันนี้เดินได้กี่ก้าวเพียงอย่างเดียว

แต่สิ่งที่ NDT และ Bobath Concept พยายามบอกโลกใบนี้มากว่าครึ่งศตวรรษ คือเรื่องของ "คุณภาพ" ในทุกๆ การเคลื่อนไหว

เพราะการฝืนก้าวเดินแบบผิดๆ 100 ก้าว อาจสู้การก้าวเดินที่ถูกต้องเพียง 10 ก้าว ภายใต้การควบคุมผ่าน Key Points of Control ของนักกายภาพบำบัดในศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมองไม่ได้เลย

ในวันที่สมองกำลังเริ่มต้นเรียนรู้ใหม่อีกครั้ง หน้าที่ของเราจึงไม่ใช่การเร่งรัดให้ผู้ป่วยรีบเดินให้เร็วที่สุด แต่คือการช่วยให้สมองของพวกเขา จดจำ "วิธีเดินที่ถูกต้อง" เพื่อที่จะก้าวต่อไปได้อย่างมั่นคงและยั่งยืนที่สุดนั่นเอง..