ความจำเสื่อมหลัง Stroke: เมื่อสมอง 'หลอกลวง' เราด้วย Vascular Dementia

รู้หรือไม่ว่า 1 ใน 3 ของผู้ป่วย Stroke มีโอกาสเกิดภาวะความจำเสื่อมหลัง Stroke ที่เรียกว่า Vascular Dementia? มาทำความเข้าใจความต่างจาก Alzheimer และบทบาทของศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง.

ทุกๆ 4 นาที มีคนไทย 1 คนเป็นโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) แต่สิ่งที่หลายคนไม่รู้คือ Stroke ไม่ได้พรากแค่การเคลื่อนไหว แต่ยังพราก 'ความทรงจำ' ของคนสำคัญไปอีกด้วย

ตัวเลขน่าตกใจจาก American Heart Association (AHA) และ American Stroke Association (ASA) ระบุว่าผู้ป่วย Stroke มากถึง 1 ใน 3 ราย มีโอกาสเกิดภาวะความบกพร่องทางปัญญา หรือ Cognitive Impairment หลัง Stroke (Post-stroke Cognitive Impairment: PSCI).

และในจำนวนนี้ หลายคนพัฒนาไปสู่ภาวะ Vascular Dementia หรือภาวะสมองเสื่อมจากโรคหลอดเลือด ซึ่งแตกต่างจาก Alzheimer อย่างมีนัยสำคัญ

Vascular Dementia ไม่ใช่แค่ 'ขี้ลืม' ทั่วไป

หลายคนอาจคิดว่าสมองเสื่อมก็คือสมองเสื่อม จะเป็นแบบไหนก็เหมือนกัน แต่ในความเป็นจริงแล้ว Vascular Dementia มีลักษณะเฉพาะตัว

ภาวะนี้เกิดจากความเสียหายของหลอดเลือดในสมอง ซึ่งนำไปสู่การขาดเลือดและออกซิเจนในเซลล์สมองส่วนต่างๆ

ไม่ใช่แค่การลืมชื่อคนหรือเหตุการณ์ แต่ยังส่งผลต่อการทำงานของผู้บริหารระดับสูงของสมอง (Executive Functions) เช่น การวางแผน การแก้ปัญหา และการตัดสินใจ

ความแตกต่างระหว่าง Vascular Dementia และ Alzheimer's Disease

ถ้า Alzheimer's Disease มักจะแสดงอาการค่อยเป็นค่อยไปและส่งผลต่อความจำระยะสั้นเป็นหลัก

แต่ Vascular Dementia มักจะมาแบบฉับพลัน หรือมีอาการแย่ลงเป็นขั้นๆ (stepwise deterioration) โดยเฉพาะหลังจากการเกิด Stroke ครั้งใหม่

งานวิจัยสำคัญของ Pendlebury & Rothwell (2009) ที่ตีพิมพ์ใน The Lancet Neurology ระบุว่าความบกพร่องทางการรับรู้หลัง Stroke คือปัญหาที่พบบ่อยและมีความรุนแรงแตกต่างกันไป

“Post-stroke cognitive impairment is a significant and often overlooked consequence of stroke, affecting a substantial proportion of survivors.” — Pendlebury & Rothwell (2009), The Lancet Neurology

พวกเขายังพบว่ากว่า 30% ของผู้ป่วย Stroke มีภาวะ Cognitive Impairment ในระดับที่ต่างกันไปหลังจากการเกิด Stroke และมีบางส่วนที่พัฒนาไปเป็น Vascular Dementia

อาการของ Vascular Dementia ที่ต้องเฝ้าระวัง

อาการอาจรวมถึงปัญหาด้านความจำ การคิดช้าลง การมีปัญหาในการจัดการข้อมูล หรือการทำกิจกรรมที่ซับซ้อน

นอกจากนี้ ผู้ป่วยอาจมีปัญหาด้านการเคลื่อนไหว การทรงตัว หรืออาจมีบุคลิกภาพและอารมณ์เปลี่ยนแปลงไป ซึ่งบ่อยครั้งจะสอดคล้องกับตำแหน่งของสมองที่ได้รับความเสียหายจาก Stroke

งานวิจัยของ Sachdev et al. (2014) ในวารสาร Stroke ได้ให้คำจำกัดความและแนวทางการวินิจฉัย Vascular Cognitive Impairment (VCI) ซึ่งครอบคลุมตั้งแต่ความบกพร่องเล็กน้อยไปจนถึงภาวะสมองเสื่อมเต็มตัว

การวินิจฉัยภาวะนี้จึงต้องใช้การประเมินที่ครอบคลุม ทั้งประวัติทางการแพทย์ การตรวจร่างกาย และการทดสอบทางระบบประสาทและจิตวิทยา

การฟื้นฟูและป้องกัน: หวังได้จากไหน?

แม้จะยังไม่มียารักษา Vascular Dementia โดยตรง แต่การควบคุมปัจจัยเสี่ยงของ Stroke ซ้ำ และการฟื้นฟูสมองอย่างเป็นระบบ เป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่ง

การควบคุมความดันโลหิตสูง เบาหวาน ไขมันในเลือด และการหยุดสูบบุหรี่ เป็นหัวใจสำคัญในการป้องกันไม่ให้ความเสียหายลุกลาม

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ เราตระหนักถึงความสำคัญของการฟื้นฟูแบบองค์รวม ไม่ใช่แค่ร่างกาย แต่รวมถึงฟังก์ชันการรับรู้ด้วย

นักกายภาพบำบัดและนักกิจกรรมบำบัดจะทำงานร่วมกันเพื่อออกแบบโปรแกรมฟื้นฟูความสามารถทางปัญญา ควบคู่ไปกับการฟื้นฟูร่างกาย

โปรแกรมนี้อาจรวมถึงการฝึกความจำ การแก้ปัญหา การวางแผน และการปรับตัวให้เข้ากับภาวะใหม่ๆ

กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (กภ.9032) ผู้ก่อตั้งศูนย์แสนปิติ จาก ม.มหิดล เน้นย้ำว่าการฟื้นฟูหลัง Stroke ต้องเป็นการดูแลที่เข้มข้นและต่อเนื่อง

ที่แสนปิติ เรามีโปรแกรมกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน โดยมีนักกายภาพบำบัด (PT) 1:1 และผู้ช่วยดูแลอย่างใกล้ชิด

ด้วยประสบการณ์กว่า 10 ปี และดูแลผู้ป่วยกว่า 5,000 ครอบครัวใน 9 สาขาในกรุงเทพฯ เราเข้าใจดีว่าการฟื้นฟูเป็นเรื่องละเอียดอ่อนและต้องใช้ความเชี่ยวชาญ

การฟื้นฟูประสิทธิภาพของสมองและความจำเสื่อมหลัง Stroke ไม่ใช่เรื่องที่เป็นไปไม่ได้ เพียงแต่ต้องได้รับการดูแลที่เหมาะสมและถูกทาง

การเข้าใจถึงความแตกต่างของ Vascular Dementia และการเข้ารับการฟื้นฟูตั้งแต่เนิ่นๆ คือก้าวสำคัญในการรักษาคุณภาพชีวิตของผู้ป่วย Stroke