ความจำเสื่อมหลัง Stroke: เมื่อสมองถูกทำร้าย, ความทรงจำเลือนหาย?

รู้หรือไม่ว่า Stroke ไม่ได้แค่ทำให้ร่างกายอ่อนแรง แต่ยังส่งผลต่อสมองด้านความจำได้ด้วย นี่คือ Vascular Dementia ความจำเสื่อม Stroke ที่ต่างจากอัลไซเมอร์ ทำความเข้าใจเรื่องนี้กับศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ

ทุก 4 นาที มีคนไทย 1 คนเป็น Stroke

และนั่นไม่ใช่แค่เรื่องของการเดิน พูด หรือการขยับร่างกายเท่านั้น

แต่บางครั้ง Stroke ยังทิ้งรอยแผลเป็นไว้ในส่วนที่สำคัญที่สุดของเรา นั่นคือ 'ความทรงจำ'

ภาวะนี้เรียกว่า Vascular Dementia หรือภาวะสมองเสื่อมจากหลอดเลือดสมอง

Vascular Dementia: เมื่อ Stroke แย่งชิงความทรงจำ

Vascular Dementia ไม่ใช่โรคที่พบได้น้อยเลย

ในความเป็นจริง จากงานวิจัยของ Pendlebury & Rothwell ที่ตีพิมพ์ใน The Lancet Neurology ปี 2009 พบว่า ประมาณ 1 ใน 3 ของผู้ป่วย Stroke จะมีภาวะความบกพร่องทางสติปัญญา (Cognitive Impairment) เกิดขึ้นภายใน 1 ปีหลังเกิดเหตุการณ์

และในจำนวนนี้ หลายคนพัฒนาไปสู่ภาวะสมองเสื่อมเต็มตัว

ประมาณ 1 ใน 3 ของผู้ป่วย Stroke จะมีภาวะความบกพร่องทางสติปัญญาเกิดขึ้นภายใน 1 ปีหลังเกิดเหตุการณ์

หัวใจสำคัญของภาวะนี้คือ 'สมองถูกทำลายจากการขาดเลือด'

ไม่ว่าจะเป็นการอุดตันของหลอดเลือดสมอง (Ischemic Stroke) หรือการแตกของหลอดเลือด (Hemorrhagic Stroke) ก็ล้วนแต่ส่งผลต่อเซลล์สมองที่ควบคุมการคิด ความจำ และการตัดสินใจได้ทั้งสิ้น

ต่างจาก Alzheimer อย่างไร?

หลายคนอาจสับสนระหว่าง Vascular Dementia กับ Alzheimer’s Disease

แม้ทั้งคู่จะทำให้ความจำเสื่อมเหมือนกัน แต่กลไกและลักษณะอาการกลับแตกต่างกันมาก

Alzheimer’s Disease มักเกิดจากการสะสมของโปรตีนผิดปกติในสมอง ทำให้เซลล์สมองตายอย่างช้าๆ อาการมักเริ่มด้วยปัญหาความจำระยะสั้นที่ค่อยๆ แย่ลงเรื่อยๆ

ในทางกลับกัน Vascular Dementia เกิดจาก 'ความเสียหายของหลอดเลือดสมอง' โดยตรง

งานวิจัยของ Sachdev et al. ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Stroke ปี 2014 ชี้ให้เห็นว่า อาการของ Vascular Dementia มักจะมาแบบ 'กะทันหัน' หรือ 'เป็นขั้นบันได'

หมายความว่า ผู้ป่วยอาจจะแย่ลงอย่างชัดเจนหลัง Stroke ครั้งหนึ่ง แล้วอาการคงที่พักหนึ่ง ก่อนจะแย่ลงอีกครั้งหลัง Stroke ครั้งถัดไป

อาการที่พบบ่อยใน Vascular Dementia มักจะเป็นปัญหาเกี่ยวกับการทำงานของ Executive Function เช่น การวางแผน การตัดสินใจ การแก้ไขปัญหา และความสามารถในการจัดระเบียบ

ส่วนปัญหาด้านความจำอาจจะไม่ได้เด่นชัดเท่า Alzheimer’s ในช่วงแรกเริ่ม

ความรุนแรงและตำแหน่ง: ปัจจัยสำคัญ

ความรุนแรงของความจำเสื่อม Stroke ขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย

เช่น ขนาดของสมองที่เสียหาย ตำแหน่งที่เกิด Stroke และจำนวนครั้งที่เกิด Stroke

หากเกิด Stroke ในบริเวณสมองส่วนหน้า (Frontal Lobe) หรือบริเวณที่เกี่ยวข้องกับการเชื่อมโยงข้อมูล อาการด้านสติปัญญาก็อาจจะรุนแรงมากขึ้น

องค์การอนามัยโลก (WHO) ยังเน้นย้ำถึงความสำคัญของการดูแลปัจจัยเสี่ยงของโรคหลอดเลือดสมอง เช่น ความดันโลหิตสูง เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง เพราะสิ่งเหล่านี้คือ 'ต้นตอ' ที่ทำให้เกิด Stroke ซ้ำและแย่ลงได้

การฟื้นฟู: หยุดยั้งและชะลอ

แม้จะยังไม่มีวิธีรักษา Vascular Dementia ให้หายขาดได้เหมือน Alzheimer’s

แต่การ 'ฟื้นฟู' และ 'ควบคุมปัจจัยเสี่ยง' คือหัวใจสำคัญ

การรักษาและควบคุมโรคประจำตัว เช่น ความดัน เบาหวาน อย่างเคร่งครัด จะช่วยลดโอกาสการเกิด Stroke ซ้ำ ซึ่งเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้อาการสมองเสื่อมแย่ลง

นอกจากนี้ การทำกายภาพบำบัดและกิจกรรมบำบัดอย่างสม่ำเสมอไม่ได้ช่วยแค่เรื่องการเคลื่อนไหว แต่ยังช่วยกระตุ้นการทำงานของสมองด้วย

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งมี 9 สาขาในกรุงเทพ และดูแลผู้ป่วยมาแล้วกว่า 5,000 ครอบครัวตลอด 10 ปี เราเน้นการฟื้นฟูแบบองค์รวม

โดยทีมงานที่มี กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (ใบอนุญาต กภ.9032) จาก ม.มหิดล เป็นผู้ก่อตั้ง จะออกแบบโปรแกรมฟื้นฟูที่ครอบคลุมทั้งร่างกายและสมอง

โปรแกรมกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน พร้อมนักกายภาพบำบัด 1:1 และผู้ช่วย จะช่วยให้ผู้ป่วยได้ฝึกฝนอย่างต่อเนื่อง

การฝึกนี้ไม่ได้มีแค่การบริหารกล้ามเนื้อ แต่ยังรวมถึงกิจกรรมที่กระตุ้นการทำงานของสมองในด้านความจำ การวางแผน และการแก้ปัญหา ซึ่งมีส่วนช่วยในการชะลอความจำเสื่อม Stroke

ราคาเริ่มต้น 30,000 บาทต่อเดือน อาจเป็นการลงทุนที่คุ้มค่า เพื่อคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นและช่วยชะลอการลุกลามของอาการ

Insight: อย่ารอจนสายเกินไป

ความจำเสื่อมหลัง Stroke ไม่ใช่เรื่องที่ต้องยอมรับ

การตระหนักรู้ถึงภาวะ Vascular Dementia ตั้งแต่เนิ่นๆ การควบคุมปัจจัยเสี่ยง และการเข้ารับการฟื้นฟูอย่างเหมาะสมคือหนทางที่สำคัญที่สุด

เหมือนกับทุกการลงทุน การลงทุนกับสุขภาพและสมอง ย่อมให้ผลตอบแทนที่ประเมินค่ามิได้

เพื่อให้ชีวิตหลัง Stroke ไม่ได้มีแค่ร่างกายที่ฟื้นตัว แต่สมองก็ยังคงทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ