กินข้าวเหลือครึ่งจาน? รู้จัก Neglect โลกที่หายไปหลัง Stroke

ทำไมผู้ป่วย Stroke ถึงกินข้าวแค่ครึ่งจาน? เจาะลึกอาการมองไม่เห็นครึ่งโลก (Neglect Syndrome) และวิธีฟื้นฟูที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง

เคยสงสัยไหมครับว่า ทำไมผู้ป่วยอัมพาตบางคน ถึงกินข้าวแค่ครึ่งจานฝั่งขวา แล้วบ่นว่าอิ่มแล้ว?

หรือบางคน โกนหนวดแค่ครึ่งหน้า ทาปากแค่ครึ่งเดียว หรือเดินชนขอบประตูฝั่งซ้ายซ้ำๆ โดยไม่รู้ตัว

หลายคนอาจคิดว่าผู้ป่วยดื้อ หรือสายตามีปัญหา แต่ความจริงแล้ว ดวงตาของพวกเขาปกติดีทุกอย่างครับ

สิ่งที่พังไปไม่ใช่ดวงตา แต่เป็นระบบ 'เรดาร์' ของสมอง ที่ทำหน้าที่รับรู้ว่าโลกอีกครึ่งหนึ่งยังมีอยู่จริง

ในทางการแพทย์ เราเรียกภาวะประหลาดนี้ว่า Hemispatial Neglect หรืออาการ 'มองไม่เห็นครึ่งโลก' (Neglect Syndrome Stroke)

เรื่องนี้น่าสนใจอย่างไร และเราจะกู้คืนโลกอีกครึ่งใบให้ผู้ป่วยได้ไหม? วันนี้เราจะมาเจาะลึกกันครับ

เมื่อสมองซีกขวาพัง โลกฝั่งซ้ายจึง 'หายไป'

ปกติแล้ว สมองของมนุษย์เราแบ่งงานกันทำอย่างชัดเจนครับ โดยสมองซีกขวาจะมีหน้าที่พิเศษอย่างหนึ่ง คือการควบคุม 'ความสนใจและมิติสัมพันธ์' (Spatial Attention)

อธิบายง่ายๆ คือ สมองซีกซ้ายจะสนใจเฉพาะพื้นที่ฝั่งขวา ในขณะที่สมองซีกขวาเปรียบเสมือนผู้จัดการใหญ่ ที่คอยสอดส่องดูแลพื้นที่ทั้งฝั่งซ้ายและฝั่งขวาทั้งหมด

ข้อมูลจากสมาคมโรคหัวใจและหลอดเลือดสมองแห่งอเมริกา (AHA/ASA) ระบุว่า กว่า 50% ของผู้ป่วยที่สมองซีกขวาเสียหาย มักจะเกิดภาวะ Neglect ตามมาในระยะแรก

เพื่อให้อธิบายเรื่องนี้ให้เห็นภาพที่สุด ต้องย้อนกลับไปดูงานวิจัยระดับคลาสสิกของ Heilman และคณะ ที่ตีพิมพ์ในวารสารวิชาการระดับโลกอย่าง Brain เมื่อปี 2003

Heilman อธิบายว่า ภาวะ Unilateral Neglect ไม่ใช่การตาบอด แต่เป็นความล้มเหลวของเครือข่ายสมองในการ 'ให้ความสนใจ' (Attention) และ 'ตั้งใจตอบสนอง' (Intention) ต่อสิ่งเร้าที่อยู่ฝั่งตรงข้ามกับรอยโรค

พูดให้เข้าใจง่ายที่สุดคือ เมื่อสมองซีกขวาเกิด Stroke สมองซีกซ้ายที่เหลืออยู่จะดึงความสนใจทั้งหมดไปที่ฝั่งขวาเพียงด้านเดียว จนทำให้สมอง 'ลืม' ไปเลยว่ายังมีพื้นที่ฝั่งซ้ายและร่างกายซีกซ้ายอยู่บนโลกใบนี้

ดังนั้น เวลาที่เราวางจานข้าวไว้ตรงหน้าผู้ป่วย สมองของเขาจึงประมวลผลเห็นแค่ข้าวที่อยู่ฝั่งขวา พอตักกินหมดฝั่งขวา เขาก็เข้าใจว่าข้าวหมดจานแล้วจริงๆ

ที่น่ากลัวกว่าการกินข้าวไม่หมด คือผู้ป่วยบางคนถึงขั้นไม่ยอมรับว่าแขนขาข้างซ้ายเป็นของตัวเอง หรือคิดว่าเป็นแขนของคนอื่นมานอนเบียดอยู่บนเตียงเลยทีเดียว

อุปสรรคชิ้นใหญ่ที่ขวางกั้นการเดิน

คุณอาจคิดว่า แค่หันหน้าไปมองฝั่งซ้ายปัญหาก็จบแล้วใช่ไหมครับ? แต่ในความเป็นจริง มันซับซ้อนและอันตรายกว่านั้นมาก

เพราะเมื่อผู้ป่วย 'มองไม่เห็นครึ่งโลก' การทรงตัวของพวกเขาจะเอียงไปทางขวาตลอดเวลา เสี่ยงต่อการตกเตียงหรือเดินชนสิ่งกีดขวางจนล้มกระดูกหักได้ง่ายมาก

ที่สำคัญคือ ภาวะนี้เป็นตัวฉุดรั้งการทำกายภาพบำบัดอย่างรุนแรง เพราะในเมื่อสมองไม่รับรู้ว่ามีแขนขาข้างซ้ายอยู่ การจะฝึกสั่งการให้ขยับจึงเป็นเรื่องที่ยากขึ้นเป็นเท่าตัว

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมการฟื้นฟูผู้ป่วยกลุ่มนี้ใน ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง จึงไม่สามารถใช้แค่การฝึกกำลังกล้ามเนื้อแบบทั่วไปได้ แต่ต้องเริ่มจากการ 'ซ่อมแซมการรับรู้ของสมอง' ก่อนเป็นอันดับแรก

วิธีดึง 'โลกอีกครึ่งใบ' กลับคืนมา

ข่าวดีก็คือ สมองของมนุษย์มีความยืดหยุ่น (Neuroplasticity) และเราสามารถฝึกให้สมองกลับมาสนใจพื้นที่ฝั่งซ้ายอีกครั้งได้ครับ

ในรายงานการทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบของ Bowen และคณะ ที่ตีพิมพ์ใน Cochrane Review เมื่อปี 2013 ได้ทำการวิเคราะห์งานวิจัยเกี่ยวกับการฟื้นฟูภาวะ Neglect (Cognitive Rehabilitation) ไว้หลายวิธีที่น่าสนใจ

วิธีที่ได้รับการพูดถึงและใช้กันอย่างแพร่หลายคือ 'Visual Scanning Training' หรือการฝึกกวาดสายตาอย่างเป็นระบบ

นักกายภาพบำบัดจะใช้เทคนิคการวางจุดสังเกตสีแดงสด (Anchor) ไว้ที่ขอบซ้ายสุดของโต๊ะหรือหน้าหนังสือ แล้วฝึกให้ผู้ป่วยต้องกวาดสายตาไปหาเส้นสีแดงนั้นทุกครั้งก่อนเริ่มทำกิจกรรม

อีกวิธีคือการกระตุ้นร่างกายซีกซ้าย (Limb Activation) และการบังคับให้ใช้พื้นที่ฝั่งซ้าย เช่น การจัดสิ่งแวดล้อมในห้องพัก ให้ทีวี โต๊ะข้างเตียง หรือญาติที่เข้ามาคุย ต้องเข้าหาจากทางฝั่งซ้ายทั้งหมด

เป็นการบังคับทางอ้อมให้สมองของผู้ป่วย ต้องพยายามหันมารับรู้และประมวลผลข้อมูลจากฝั่งที่ถูกลืม

อย่างไรก็ตาม รายงานของ Bowen et al. (2013) ได้ทิ้งท้ายข้อสังเกตสำคัญไว้ว่า การฝึกเหล่านี้ต้องทำอย่างเข้มข้น ต่อเนื่อง และปรับให้เข้ากับกิจกรรมในชีวิตประจำวันจริงๆ จึงจะเห็นผลลัพธ์ที่ยั่งยืน

การฟื้นฟูที่ต้องใช้มากกว่าแค่ 'เวลา'

การดูแลผู้ป่วยที่มีภาวะ Neglect Syndrome Stroke ที่บ้าน อาจเป็นเรื่องท้าทายและสร้างความเครียดให้ครอบครัวได้มาก เพราะบางครั้งญาติอาจเผลอหงุดหงิดที่ผู้ป่วยดูเหมือน 'ไม่พยายาม' มองฝั่งซ้าย

การส่งผู้ป่วยเข้าสู่กระบวนการดูแลของ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง ที่มีทีมผู้เชี่ยวชาญเข้าใจกลไกของโรคอย่างแท้จริง จึงเป็นทางเลือกที่ช่วยลดภาระและเพิ่มโอกาสฟื้นตัวได้ดีกว่า

อย่างที่ ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ ซึ่งมีประสบการณ์ดูแลผู้ป่วยมากว่า 10 ปี และดูแลมาแล้วกว่า 5,000 ครอบครัว ได้นำแนวทางการกระตุ้นการรับรู้เหล่านี้มาผสานเข้ากับโปรแกรมกายภาพบำบัด

ภายใต้การวางรากฐานมาตรฐานวิชาชีพโดย กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (นักกายภาพบำบัดจาก ม.มหิดล) ทีมงานจะไม่ได้แค่ช่วยยกแขนขา แต่จะออกแบบสภาพแวดล้อมและฝึกกายภาพบำบัดแบบ 1:1 อย่างเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน

การมีผู้ช่วยดูแลใกล้ชิดที่เข้าใจโรค คอยกระตุ้นเรียกจากฝั่งซ้ายตลอดทั้งวัน จะช่วยเร่งให้สมองสร้างเส้นทางประสาทใหม่ได้เร็วกว่าการปล่อยให้ผู้ป่วยนอนนิ่งๆ อยู่บนเตียง

ปัจจุบัน ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ มีทั้งหมด 9 สาขาทั่วกรุงเทพฯ ในราคาเริ่มต้นที่เข้าถึงได้คือ 30,000 บาทต่อเดือน เพื่อให้ครอบครัวสามารถเข้ามาเยี่ยมและมีส่วนร่วมในการดึงโลกอีกครึ่งใบของผู้ป่วยกลับมาได้สะดวกที่สุด

บทสรุปของโลกที่หายไป

เรื่องราวของ Hemispatial Neglect สอนให้เรารู้ว่า สิ่งที่ตาเห็น อาจไม่ใช่สิ่งที่สมองรับรู้เสมอไป

เมื่อผู้ป่วย Stroke กินข้าวเหลือครึ่งจาน หรือเดินชนกำแพง พวกเขาไม่ได้กำลังดื้อรั้นหรือแกล้งทำ แต่พวกเขากำลังใช้ชีวิตอยู่ในโลกที่แหว่งวิ่นไปครึ่งหนึ่งจริงๆ

หน้าที่ของเราในฐานะคนดูแล ไม่ใช่การดุด่าเพื่อให้เขามองเห็น แต่คือการใช้ความเข้าใจ และใช้วิทยาศาสตร์การฟื้นฟูที่ถูกต้อง ค่อยๆ จูงมือพวกเขาให้ก้าวข้ามเส้นแบ่งของสมอง... เพื่อกลับมามองเห็นโลกใบเดิมที่สมบูรณ์อีกครั้งครับ