กระตุ้นไฟฟ้าหลัง Stroke: NMES, FES, TENS...ต่างกันอย่างไร?

รู้หรือไม่ว่าการกระตุ้นไฟฟ้าแบบต่างๆ มีบทบาทสำคัญในการฟื้นฟูหลัง Stroke? มาดูกันว่า NMES, FES, TENS มีความแตกต่างกันอย่างไร ในศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง

ทุกๆ 4 นาที มีคนไทย 1 คน ที่ต้องเผชิญกับโรคหลอดเลือดสมอง หรือ Stroke ตัวเลขนี้ไม่ใช่เรื่องเล็ก เพราะมันหมายถึงการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ในชีวิตของผู้ป่วยและคนรอบข้าง

หนึ่งในเครื่องมือสำคัญที่นักกายภาพบำบัดเลือกใช้เพื่อช่วยให้ผู้ป่วย Stroke กลับมาเคลื่อนไหวได้ดีขึ้น คือ 'การกระตุ้นไฟฟ้า' แต่การกระตุ้นไฟฟ้าเองก็มีหลายประเภท แล้วเราจะเลือกใช้อะไร และมันต่างกันอย่างไร?

NMES: ปลุกกล้ามเนื้อที่หลับใหล

NMES ย่อมาจาก Neuromuscular Electrical Stimulation หรือการกระตุ้นไฟฟ้าเพื่อกระตุ้นกล้ามเนื้อและเส้นประสาท

หลักการทำงานของ NMES คือการส่งกระแสไฟฟ้าไปยังกล้ามเนื้อโดยตรง ทำให้กล้ามเนื้อเกิดการหดตัวคล้ายกับการออกกำลังกาย

ประโยชน์หลักๆ คือช่วยป้องกันกล้ามเนื้อลีบ เพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ และช่วยให้ผู้ป่วยเริ่มกลับมาควบคุมการเคลื่อนไหวได้ดีขึ้น

มันเหมาะสำหรับผู้ป่วยที่มีปัญหาเรื่องการสั่งการจากสมองไปที่กล้ามเนื้อโดยตรง แต่สมองยังพอจะส่งสัญญาณได้บ้าง

ในศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง การใช้ NMES มักถูกนำมาใช้ในระยะแรกๆ ของการฟื้นฟู เพื่อวางรากฐานความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ

FES: เมื่อไฟฟ้าเข้ามาเติมเต็มการเคลื่อนไหว

FES ย่อมาจาก Functional Electrical Stimulation เป็นการกระตุ้นไฟฟ้าที่ก้าวไปอีกขั้น

ไม่ใช่แค่กระตุ้นกล้ามเนื้อให้หดตัวเฉยๆ แต่ FES จะถูกใช้ 'ในระหว่างที่ผู้ป่วยกำลังทำกิจกรรม' หรือการเคลื่อนไหวที่มีความหมายในชีวิตประจำวัน

ยกตัวอย่างเช่น ผู้ป่วย 'เดินไม่ได้' เพราะเท้าตก (Foot Drop) FES จะเข้ามาช่วยกระตุ้นกล้ามเนื้อหน้าแข้งให้ยกเท้าขึ้นในจังหวะที่ก้าวเดิน ราวกับเป็นสมองอีกส่วนหนึ่งที่เข้ามาช่วยสั่งการ

งานวิจัย Cochrane Review โดย Eraifej et al. (2017) ที่ตีพิมพ์ใน Cochrane Database of Systematic Reviews ได้รวบรวมข้อมูลจาก 31 การศึกษา และพบว่า การใช้ FES ร่วมกับการบำบัดด้วยกายภาพบำบัด (FES+PT) สามารถช่วยปรับปรุงความสามารถในการเดินและทำกิจกรรมได้ดีกว่าการบำบัดด้วยกายภาพบำบัดอย่างเดียว

นี่เป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ที่ชี้ให้เห็นถึงประสิทธิภาพของ FES ในการฟื้นฟูการเคลื่อนไหวของผู้ป่วย Stroke

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ เราเห็นความสำคัญของการฟื้นฟูแบบเข้มข้น และการใช้ FES เป็นส่วนหนึ่งของแผนการรักษาที่ออกแบบมาเฉพาะรายบุคคล

TENS: จัดการความปวดเรื้อรัง

TENS ย่อมาจาก Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation เป็นการกระตุ้นไฟฟ้าผ่านผิวหนังเพื่อลดความเจ็บปวด

หลักการคือ การส่งกระแสไฟฟ้าความถี่ต่ำไปยังบริเวณที่มีอาการปวด เพื่อเข้าไปรบกวนสัญญาณความปวดที่ส่งจากเส้นประสาทไปสมอง หรือกระตุ้นให้ร่างกายหลั่งสารเอ็นดอร์ฟินซึ่งเป็นสารลดปวดตามธรรมชาติ

TENS ไม่ได้มีผลโดยตรงต่อการฟื้นฟูการเคลื่อนไหวเหมือน NMES หรือ FES แต่ช่วยจัดการอาการปวด ซึ่งเป็นอุปสรรคสำคัญในการทำกายภาพบำบัด

ประมาณ 25-43% ของผู้ป่วย Stroke ต้องเผชิญกับอาการปวดหลัง Stroke (Knutson et al., 2015, Stroke) การจัดการความปวดจึงเป็นสิ่งสำคัญเพื่อช่วยให้ผู้ป่วยสามารถเข้าร่วมโปรแกรมฟื้นฟูได้อย่างเต็มที่

เมื่อความปวดลดลง ผู้ป่วยก็จะสามารถทำกายภาพบำบัดได้นานขึ้น มีประสิทธิภาพมากขึ้น ซึ่งส่งผลดีต่อผลลัพธ์การฟื้นฟูโดยรวม

เลือกใช้อะไรดี? ผู้เชี่ยวชาญคือคำตอบ

จะเห็นได้ว่า NMES, FES, และ TENS ต่างมีวัตถุประสงค์และกลไกการทำงานที่แตกต่างกันอย่างชัดเจน

การเลือกใช้เทคนิคกระตุ้นไฟฟ้าที่เหมาะสมจึงต้องอาศัยการประเมินจากนักกายภาพบำบัดผู้เชี่ยวชาญ

นักกายภาพบำบัดจะพิจารณาจากระยะของโรค อาการของผู้ป่วยแต่ละราย และเป้าหมายการฟื้นฟู เพื่อวางแผนการรักษาที่เฉพาะเจาะจง

การฟื้นฟูหลัง Stroke ต้องอาศัยความเข้มข้นและต่อเนื่อง ซึ่งรวมถึงการเลือกใช้เทคนิคที่ได้รับการพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ (de Kroon et al., 2005, Journal of Rehabilitation Medicine)

ที่ศูนย์ฟื้นฟูหลอดเลือดสมอง แสนปิติ (Sanpiti) เรามีทีมกายภาพบำบัดที่มากประสบการณ์กว่า 10 ปี นำโดย กภ. กุลฐิณี กลิ่นพูล (ใบอนุญาต กภ.9032) จาก ม.มหิดล

เราดูแลผู้ป่วย Stroke มาแล้วกว่า 5,000 ครอบครัว ด้วยโปรแกรมกายภาพบำบัดเข้มข้น 2-3 เซสชันต่อวัน โดยมีนักกายภาพบำบัดดูแลแบบ 1:1 รวมถึงผู้ช่วย ซึ่งรวมถึงการประยุกต์ใช้เทคนิคการกระตุ้นไฟฟ้าที่เหมาะสม เพื่อให้ผู้ป่วยกลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดีที่สุด

เพราะการฟื้นฟูไม่ได้หยุดอยู่แค่การบำบัด แต่คือการสร้างชีวิตใหม่ให้ผู้ป่วย Stroke